Đối tượng điều chỉnh của pháp luật công nghệ gồm những gì?

Về bản chất, phạm vi này xoay quanh ba nhóm lớn: hoạt động công nghệ, quan hệ giữa các chủ thể trong quá trình công nghệ được tạo ra và sử dụng, và các quyền, lợi ích mà pháp luật cần bảo vệ hoặc cân bằng.

Đối tượng điều chỉnh của pháp luật công nghệ là gì?

Cần phân biệt đối tượng điều chỉnh với đối tượng áp dụng và phạm vi điều chỉnh.

Đối tượng điều chỉnh là những quan hệ xã hội mà pháp luật tác động, thiết lập quyền và nghĩa vụ, xác định trách nhiệm hoặc đặt ra giới hạn hành vi. Trong lĩnh vực công nghệ, đó có thể là quan hệ phát sinh khi một tổ chức phát triển sản phẩm số, khi cá nhân giao dịch bằng phương tiện điện tử, khi doanh nghiệp xử lý dữ liệu cá nhân hoặc khi một hệ thống AI được cung cấp và sử dụng.

Trong khi đó:

·         Phạm vi điều chỉnh trả lời pháp luật đang điều chỉnh những vấn đề, hoạt động nào

·         Đối tượng áp dụng trả lời những cơ quan, tổ chức, cá nhân nào phải tuân thủ quy định

·         Đối tượng điều chỉnh tập trung vào các quan hệ xã hội mà quy phạm pháp luật tác động tới

Ví dụ, Luật Giao dịch điện tử 2023 quy định việc thực hiện giao dịch bằng phương tiện điện tử, nhưng không quy định nội dung, điều kiện và hình thức của giao dịch. Những vấn đề thuộc nội dung giao dịch vẫn có thể chịu sự điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành tương ứng. Cách thiết kế này cho thấy pháp luật công nghệ thường điều chỉnh phương thức, môi trường, công nghệ và quan hệ phát sinh từ việc sử dụng công nghệ, đồng thời phối hợp với pháp luật chuyên ngành.

Pháp luật công nghệ điều chỉnh những hoạt động nào?

Nhóm thứ nhất là các hoạt động gắn trực tiếp với việc tạo ra, phát triển, cung cấp và sử dụng công nghệ.

Ở cấp độ hiện hành, Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 đã mở rộng phạm vi đáng kể khi quy định về phát triển công nghiệp công nghệ số, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, tài sản số và quyền, trách nhiệm của các chủ thể có liên quan. Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

Các hoạt động có thể nằm trong phạm vi này gồm:

·         Nghiên cứu và phát triển công nghệ

·         Thiết kế, sản xuất và cung cấp sản phẩm công nghệ số

·         Cung cấp dịch vụ công nghệ số

·         Phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo

·         Phát triển công nghiệp bán dẫn

·         Tạo lập, quản lý và sử dụng tài sản số

·         Thực hiện giao dịch bằng phương tiện điện tử

·         Thu thập, xử lý, lưu trữ, truyền đưa và khai thác dữ liệu

·         Bảo đảm an toàn, an ninh trong môi trường mạng

Đối với AI, phạm vi còn cụ thể hơn. Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, có hiệu lực từ ngày 01/03/2026, điều chỉnh các hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo, cùng quyền, nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân có liên quan và quản lý nhà nước đối với hoạt động AI.

Như vậy, không nên hiểu "hoạt động công nghệ" chỉ là việc sản xuất phần mềm hoặc thiết bị. Đối tượng điều chỉnh có thể bao phủ cả chuỗi từ nghiên cứu → phát triển → cung cấp → triển khai → sử dụng → quản lý công nghệ.

Những quan hệ xã hội nào phát sinh trong lĩnh vực công nghệ?

Hoạt động công nghệ tạo ra nhiều quan hệ giữa các chủ thể. Đây mới là phần cốt lõi khi xác định đối tượng điều chỉnh của pháp luật công nghệ.

Quan hệ giữa doanh nghiệp công nghệ và khách hàng

Khi doanh nghiệp cung cấp phần mềm, nền tảng, dịch vụ số hoặc sản phẩm công nghệ, giữa doanh nghiệp và người sử dụng phát sinh các quan hệ về cung cấp dịch vụ, quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm đối với sản phẩm hoặc dịch vụ và xử lý dữ liệu.

Quan hệ giữa chủ thể dữ liệu và bên xử lý dữ liệu

Khi tổ chức thu thập hoặc xử lý dữ liệu cá nhân, pháp luật điều chỉnh quyền của chủ thể dữ liệu và nghĩa vụ, trách nhiệm của các bên liên quan.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 xác định phạm vi điều chỉnh gồm dữ liệu cá nhân, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

Quan hệ phát sinh trong giao dịch điện tử

Một hợp đồng, chứng từ hoặc giao dịch được thực hiện bằng phương tiện điện tử tạo ra quan hệ pháp lý giữa các bên trong môi trường số. Luật Giao dịch điện tử 2023 thiết lập khung pháp lý cho việc thực hiện giao dịch bằng phương tiện điện tử và giá trị pháp lý của các phương thức, công cụ điện tử liên quan.

Quan hệ giữa nhà phát triển, nhà cung cấp và người sử dụng AI

Với AI, pháp luật còn điều chỉnh quan hệ giữa các chủ thể tham gia vào quá trình nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng hệ thống AI. Tùy vai trò, mỗi chủ thể có thể chịu những yêu cầu khác nhau về minh bạch, quản lý rủi ro, an toàn, trách nhiệm và giám sát.

Quan hệ giữa chủ thể công nghệ và Nhà nước

Nhà nước không chỉ đóng vai trò xử lý vi phạm mà còn quản lý, cấp phép trong những lĩnh vực cần thiết, xây dựng tiêu chuẩn, tổ chức cơ sở dữ liệu, thúc đẩy phát triển công nghệ và thực hiện thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm theo thẩm quyền.

Do đó, quan hệ pháp luật công nghệ không chỉ là quan hệ "doanh nghiệp với người dùng", mà còn bao gồm quan hệ giữa nhiều chủ thể trong toàn bộ vòng đời của công nghệ.

Pháp luật công nghệ bảo vệ và cân bằng những lợi ích nào?

Một đặc điểm quan trọng của pháp luật công nghệ là phải đồng thời xử lý lợi ích phát triển công nghệ và lợi ích cần được bảo vệ trước những rủi ro do công nghệ tạo ra.

Có thể khái quát thành các nhóm sau.

Lợi ích của cá nhân và quyền con người: quyền riêng tư, quyền đối với dữ liệu cá nhân, quyền và lợi ích hợp pháp trong môi trường số

Lợi ích của doanh nghiệp: quyền khai thác công nghệ, kinh doanh sản phẩm và dịch vụ số, tiếp cận thị trường và bảo vệ lợi ích hợp pháp trong hoạt động công nghệ

Lợi ích của người sử dụng: quyền được sử dụng sản phẩm, dịch vụ công nghệ hợp pháp, an toàn và minh bạch; quyền được bảo vệ trước hành vi xâm phạm dữ liệu hoặc lợi ích hợp pháp

Lợi ích công cộng: an toàn xã hội, trật tự xã hội, an toàn thông tin và môi trường số đáng tin cậy

Lợi ích quốc gia: an ninh quốc gia, chủ quyền dữ liệu, năng lực công nghệ, phát triển công nghiệp công nghệ số và các lợi ích chiến lược khác

Chẳng hạn, pháp luật về dữ liệu cá nhân vừa tạo điều kiện cho việc sử dụng dữ liệu phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, vừa đặt ra giới hạn đối với việc xử lý dữ liệu nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân. Tương tự, pháp luật về AI vừa thúc đẩy phát triển và ứng dụng AI, vừa đặt ra các nguyên tắc liên quan đến quyền con người, quyền riêng tư, lợi ích công cộng, an toàn và trách nhiệm giải trình.

Vì vậy, đối tượng điều chỉnh không nên được hiểu đơn giản là "công nghệ". Đằng sau công nghệ là các lợi ích pháp lý có thể được tạo ra, khai thác, xung đột hoặc bị xâm phạm.

Đối tượng điều chỉnh của pháp luật công nghệ có giới hạn ở đâu?

Không phải mọi quan hệ có liên quan đến công nghệ đều mặc nhiên thuộc một nhóm "pháp luật công nghệ".

Giới hạn được xác định theo vấn đề pháp lý cụ thể và luật chuyên ngành đang điều chỉnh quan hệ đó.

Ví dụ, một hợp đồng được ký kết trên môi trường điện tử có thể đồng thời liên quan đến:

·         Pháp luật về giao dịch điện tử đối với phương thức thực hiện giao dịch

·         Pháp luật dân sự đối với quan hệ hợp đồng

·         Pháp luật thương mại nếu đó là hoạt động thương mại

·         Pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân nếu giao dịch có xử lý dữ liệu cá nhân

·         Pháp luật an ninh mạng hoặc an toàn thông tin nếu phát sinh vấn đề tương ứng

Điều này giải thích vì sao không thể lấy một đạo luật riêng lẻ để xác định toàn bộ đối tượng điều chỉnh của pháp luật công nghệ.

Một ví dụ rõ là Luật Giao dịch điện tử 2023 chỉ điều chỉnh việc thực hiện giao dịch bằng phương tiện điện tử và không thay thế các quy định về nội dung, điều kiện hoặc hình thức của giao dịch thuộc pháp luật chuyên ngành.

Ranh giới này cũng thể hiện trong Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 và Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, khi các luật đều xác định phạm vi điều chỉnh riêng và có những trường hợp loại trừ, đặc biệt đối với một số hoạt động phục vụ quốc phòng, an ninh hoặc cơ yếu.

Có thể xác định đối tượng điều chỉnh của pháp luật công nghệ theo mô hình nào?

Có thể hình dung đối tượng điều chỉnh theo chuỗi:

Hoạt động công nghệ

→ Nghiên cứu, phát triển, sản xuất, cung cấp, triển khai, sử dụng

Quan hệ pháp lý

→ Quan hệ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cá nhân, người sử dụng và các chủ thể công nghệ khác

Quyền và nghĩa vụ

→ Quyền được sử dụng, khai thác, bảo vệ dữ liệu, tiếp cận công nghệ và các nghĩa vụ tuân thủ tương ứng

Trách nhiệm

→ Trách nhiệm của chủ thể khi vi phạm quy định hoặc gây thiệt hại

Lợi ích được bảo vệ

→ Quyền con người, quyền công dân, lợi ích của tổ chức, doanh nghiệp, lợi ích công cộng và lợi ích quốc gia

Giới hạn và ngoại lệ

→ Những hoạt động, chủ thể hoặc lĩnh vực được điều chỉnh bởi pháp luật chuyên ngành hoặc nằm ngoài phạm vi của luật công nghệ cụ thể

Cách tiếp cận này giúp tránh nhầm lẫn giữa "công nghệ" với "đối tượng điều chỉnh". Công nghệ là bối cảnh, phương tiện hoặc lĩnh vực hoạt động; còn đối tượng điều chỉnh thực sự là các quan hệ xã hội có ý nghĩa pháp lý phát sinh trong bối cảnh đó.

Tóm lại, đối tượng điều chỉnh của pháp luật công nghệ có thể được hiểu là các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng công nghệ, cùng các quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm và lợi ích mà pháp luật cần xác lập, bảo vệ hoặc cân bằng. Phạm vi này trải từ giao dịch điện tử, dữ liệu cá nhân, an ninh mạng đến công nghiệp công nghệ số, AI và các lĩnh vực công nghệ mới. Muốn xác định chính xác một quan hệ có thuộc phạm vi này hay không, cần xem xét đồng thời hoạt động đang diễn ra, chủ thể tham gia, lợi ích bị tác động và quy định của pháp luật chuyên ngành có liên quan.