Đơn vị nấu tiệc gây ngộ độc phải chịu trách nhiệm thế nào

Luật An toàn thực phẩm xác định ngộ độc thực phẩm là tình trạng bệnh lý do hấp thụ thực phẩm bị ô nhiễm hoặc có chứa chất độc; cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống bao gồm cả cơ sở chế biến suất ăn sẵn và các cơ sở chế biến thức ăn phục vụ người dùng.

Không phải cứ xảy ra ngộ độc là đơn vị nấu tiệc tự động chịu trách nhiệm

Kết luận trách nhiệm cần dựa trên quá trình điều tra nguyên nhân, thay vì chỉ dựa vào thời điểm xuất hiện triệu chứng. Một vụ việc có thể liên quan đến nguyên liệu đầu vào, nước dùng chế biến, khâu nấu, bảo quản, vận chuyển, chia món hoặc thực phẩm khác được đưa vào buổi tiệc.

Thông thường, những căn cứ quan trọng gồm:

• Kết quả khám, chẩn đoán và điều trị của người bị ngộ độc

• Kết quả xét nghiệm mẫu thức ăn, bệnh phẩm hoặc mẫu môi trường

• Danh sách người đã ăn từng món và thời điểm phát bệnh

• Hóa đơn, hợp đồng, thực đơn và thông tin nhà cung cấp nguyên liệu

• Hồ sơ giao nhận, bảo quản và vận chuyển thức ăn

• Kết luận điều tra của cơ quan y tế hoặc cơ quan có thẩm quyền

Đơn vị nấu tiệc có khả năng phải chịu trách nhiệm khi cơ quan chức năng xác định họ đã sử dụng nguyên liệu không an toàn, chế biến không bảo đảm vệ sinh, để xảy ra nhiễm chéo, bảo quản sai điều kiện hoặc cung cấp món ăn không đáp ứng quy định an toàn thực phẩm.

Ngược lại, nếu nguyên nhân đến từ thực phẩm do bên khác mang tới, nguồn nước hoặc điều kiện bảo quản nằm ngoài phạm vi kiểm soát của đơn vị nấu tiệc, trách nhiệm có thể thuộc về chủ thể khác hoặc được phân chia giữa nhiều bên. Vì vậy, cần xác định rõ phạm vi công việc của từng bên trong hợp đồng và chuỗi cung ứng thực phẩm.

Đơn vị nấu tiệc phải thực hiện trách nhiệm khẩn cấp khi xảy ra sự cố

Khi có người nghi ngộ độc, việc đầu tiên không phải là tranh luận bên nào có lỗi mà là hạn chế hậu quả đối với sức khỏe cộng đồng.

Đơn vị cung cấp tiệc cần phối hợp thực hiện các công việc như:

• Hỗ trợ đưa người có triệu chứng đến cơ sở y tế

• Thông báo sự việc cho cơ quan chức năng có thẩm quyền

• Ngừng sử dụng và ngừng cung cấp các món ăn nghi liên quan

• Bảo quản nguyên trạng thức ăn còn lại và mẫu lưu nếu có

• Cung cấp danh sách nguyên liệu, nhà cung cấp và người tham gia chế biến

• Phối hợp lấy mẫu, truy xuất nguồn gốc và điều tra nguyên nhân

• Không tiêu hủy thức ăn, chứng từ hoặc làm thay đổi hiện trường

Luật An toàn thực phẩm nghiêm cấm việc che giấu, làm sai lệch, xóa bỏ hiện trường hoặc bằng chứng về sự cố an toàn thực phẩm, cũng như những hành vi cố ý cản trở việc phát hiện và khắc phục sự cố.

Việc tự ý đổ bỏ thức ăn thừa ngay sau khi xảy ra vụ việc có thể làm mất nguồn chứng cứ quan trọng. Điều này không chỉ gây khó khăn cho việc xác định nguyên nhân mà còn có thể khiến đơn vị nấu tiệc rơi vào tình thế bất lợi khi giải quyết tranh chấp.

Trách nhiệm bồi thường cho người bị ngộ độc

Nếu thực phẩm không an toàn do đơn vị nấu tiệc cung cấp gây thiệt hại, đơn vị có thể phải bồi thường theo thỏa thuận, theo hợp đồng và theo quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Nguyên tắc chung của Bộ luật Dân sự là người có hành vi xâm phạm sức khỏe, tính mạng hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Những khoản bồi thường khi sức khỏe bị ảnh hưởng

Tùy thiệt hại thực tế và chứng từ chứng minh, người bị ngộ độc có thể yêu cầu thanh toán:

• Chi phí cấp cứu, khám bệnh, xét nghiệm, thuốc và điều trị

• Chi phí đi lại hợp lý phục vụ việc khám, chữa bệnh

• Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm trong thời gian điều trị

• Chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc

• Chi phí phục hồi sức khỏe nếu có chỉ định phù hợp

• Khoản bù đắp tổn thất tinh thần

• Những thiệt hại thực tế hợp lý khác có quan hệ trực tiếp với vụ ngộ độc

Nếu hậu quả dẫn đến tử vong, trách nhiệm bồi thường còn có thể bao gồm chi phí cứu chữa trước khi mất, chi phí mai táng, nghĩa vụ cấp dưỡng đối với người mà nạn nhân có trách nhiệm cấp dưỡng và khoản bù đắp tổn thất tinh thần cho thân nhân.

Bồi thường dân sự không phụ thuộc hoàn toàn vào việc đơn vị đã bị xử phạt hành chính hay truy cứu hình sự hay chưa. Một hành vi có thể vừa bị cơ quan nhà nước xử lý, vừa phát sinh nghĩa vụ bồi thường cho người bị thiệt hại.

Hoàn lại tiền tiệc và bồi thường thiệt hại theo hợp đồng

Ngoài thiệt hại về sức khỏe, bên đặt tiệc có thể yêu cầu xử lý trách nhiệm hợp đồng nếu đơn vị nấu tiệc không cung cấp dịch vụ an toàn như đã cam kết.

Tùy nội dung hợp đồng và mức độ vi phạm, yêu cầu có thể gồm:

• Hoàn lại toàn bộ hoặc một phần tiền dịch vụ

• Thanh toán chi phí khắc phục sự cố

• Bồi thường khoản tiền bên đặt tiệc đã phải chi trả cho khách

• Chịu phạt vi phạm nếu hợp đồng có điều khoản hợp lệ

• Bồi thường thiệt hại khác có thể chứng minh được

Phạt vi phạm hợp đồng và bồi thường thiệt hại là hai vấn đề khác nhau. Phạt vi phạm thường cần có thỏa thuận trước, trong khi bồi thường phải dựa trên thiệt hại thực tế, hành vi vi phạm và mối quan hệ nhân quả.

Đơn vị nấu tiệc có thể bị xử phạt hành chính

Khi vi phạm chưa đến mức cấu thành tội phạm, cơ sở hoặc người thực hiện hành vi có thể bị xử phạt theo quy định về vi phạm hành chính trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.

Nghị định 115/2018/NĐ-CP là văn bản quy định xử phạt hành chính về an toàn thực phẩm và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP. Theo thông tin hướng dẫn của Cục An toàn thực phẩm, mức phạt tiền tối đa thông thường trong lĩnh vực này là 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức, trừ những trường hợp pháp luật có quy định riêng.

Mức phạt cụ thể phụ thuộc vào hành vi được xác định, chẳng hạn:

• Không đáp ứng điều kiện vệ sinh trong chế biến

• Sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc hoặc không bảo đảm an toàn

• Dùng nước, dụng cụ hoặc khu vực chế biến không hợp vệ sinh

• Không thực hiện đúng quy định về kiến thức an toàn thực phẩm

• Không bảo quản thức ăn ở điều kiện phù hợp

• Không thực hiện kiểm thực hoặc lưu mẫu khi thuộc trường hợp bắt buộc

• Chế biến, cung cấp thực phẩm gây ngộ độc nhưng chưa đủ yếu tố xử lý hình sự

Ngoài tiền phạt, cơ sở còn có thể bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc thu hồi hoặc tiêu hủy thực phẩm, đình chỉ hoạt động, buộc chịu chi phí xử lý ngộ độc và thực hiện các biện pháp khác tùy hành vi.

Cần phân biệt mức phạt đối với cá nhân và tổ chức. Nếu hành vi do hộ kinh doanh, doanh nghiệp hoặc một tổ chức thực hiện, cách xác định chủ thể và mức phạt có thể khác với trường hợp một cá nhân tự nhận nấu tiệc.

Khi nào có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Trách nhiệm hình sự không phát sinh với mọi vụ ngộ độc. Cơ quan tố tụng phải xác định hành vi thuộc cấu thành tội phạm, yếu tố lỗi, hậu quả và các điều kiện luật định.

Theo Điều 317 Bộ luật Hình sự được sửa đổi năm 2025, người biết thực phẩm không bảo đảm quy chuẩn hoặc quy định an toàn nhưng vẫn chế biến, cung cấp hoặc bán, gây ngộ độc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của từ 5 đến 20 người, hoặc gây tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% cho người khác, có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đến 400 triệu đồng hoặc phạt tù từ 2 đến 5 năm.

Khung trách nhiệm tăng lên khi có các tình tiết như:

• Hành vi được thực hiện có tổ chức

• Làm chết người

• Gây ngộ độc nghiêm trọng cho từ 21 đến 100 người

• Gây tổn hại sức khỏe ở tỷ lệ cao hơn

• Tái phạm nguy hiểm

• Sử dụng nguyên liệu, hóa chất hoặc phụ gia thuộc trường hợp nghiêm trọng theo luật

Ở khung có tình tiết làm chết một người hoặc gây ngộ độc nghiêm trọng cho từ 21 đến 100 người, hình phạt được quy định là phạt tiền từ 400 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 3 đến 7 năm. Những hậu quả nghiêm trọng hơn có thể thuộc các khung hình phạt cao hơn của Điều 317.

Không phải người đứng tên cơ sở luôn là người duy nhất bị xem xét. Cơ quan điều tra sẽ làm rõ ai quyết định mua nguyên liệu, ai trực tiếp chế biến, ai biết thực phẩm không bảo đảm an toàn nhưng vẫn cho sử dụng và trách nhiệm quản lý thuộc về ai.

Chủ tiệc hoặc bên tổ chức có phải cùng chịu trách nhiệm không?

Bên đặt tiệc không tự động được miễn trách nhiệm, nhưng cũng không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm cùng đơn vị nấu tiệc.

Trách nhiệm của chủ tiệc hoặc đơn vị tổ chức có thể được xem xét khi họ:

• Tự cung cấp một phần thực phẩm gây ngộ độc

• Yêu cầu sử dụng nguyên liệu không an toàn

• Tự bảo quản hoặc phân phối món ăn sai cách sau khi nhận bàn giao

• Biết rõ nguy cơ nhưng vẫn tiếp tục phục vụ

• Can thiệp làm thay đổi điều kiện vệ sinh, vận chuyển hoặc thời gian sử dụng

• Có thỏa thuận nhận trách nhiệm đối với một công đoạn cụ thể

Trường hợp nhiều bên cùng góp phần gây thiệt hại, trách nhiệm có thể được phân chia theo mức độ lỗi và mức độ tham gia của từng bên. Vì thế, hợp đồng cần làm rõ bên chịu trách nhiệm mua nguyên liệu, chế biến, vận chuyển, lưu mẫu, bảo quản tại địa điểm tổ chức và xử lý thức ăn thừa.

Người bị ngộ độc cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?

Người bị ảnh hưởng nên ưu tiên điều trị và đồng thời giữ lại chứng cứ liên quan. Những tài liệu cần thiết thường gồm:

• Hồ sơ khám bệnh, đơn thuốc và kết quả xét nghiệm

• Hóa đơn viện phí, tiền thuốc và chi phí đi lại

• Xác nhận nghỉ việc hoặc chứng cứ về thu nhập bị mất

• Hình ảnh món ăn, thực đơn và thời điểm sử dụng

• Thông tin của những người cùng ăn và cùng xuất hiện triệu chứng

• Tin nhắn, hóa đơn hoặc hợp đồng đặt tiệc

• Thông báo, biên bản và kết luận của cơ quan chức năng

• Chứng từ về các khoản chi phí phát sinh khác

Người bị thiệt hại có thể gửi yêu cầu bồi thường bằng văn bản cho đơn vị nấu tiệc. Văn bản nên nêu rõ diễn biến, thiệt hại, tài liệu kèm theo, số tiền yêu cầu và thời hạn phản hồi.

Nếu không đạt được thỏa thuận, người bị thiệt hại có thể phản ánh đến cơ quan quản lý an toàn thực phẩm, đề nghị cơ quan công an xem xét khi có dấu hiệu tội phạm hoặc khởi kiện dân sự tại tòa án có thẩm quyền. Việc yêu cầu bồi thường sẽ thuận lợi hơn khi có kết luận điều tra nguyên nhân và chứng từ chứng minh đầy đủ.

Đơn vị nấu tiệc nên xử lý thế nào để giảm thiệt hại pháp lý?

Đơn vị nấu tiệc nên chủ động phối hợp thay vì phủ nhận trách nhiệm khi chưa có kết quả điều tra. Cách xử lý phù hợp gồm:

• Ưu tiên hỗ trợ cấp cứu và điều trị

• Báo cáo trung thực toàn bộ quy trình chế biến

• Niêm phong, bảo quản thực phẩm và hồ sơ liên quan

• Cung cấp thông tin nhà cung cấp nguyên liệu

• Cử đầu mối làm việc với cơ quan chức năng và người bị ảnh hưởng

• Tạm ứng chi phí y tế khi có căn cứ phù hợp

• Không ép người bị ngộ độc ký giấy từ bỏ quyền khi chưa xác định đầy đủ thiệt hại

• Thỏa thuận bồi thường bằng văn bản, ghi rõ phạm vi và thời điểm thanh toán

• Rà soát quy trình vệ sinh, vận chuyển và bảo quản trước khi hoạt động trở lại

Việc hỗ trợ chi phí điều trị không nhất thiết đồng nghĩa với việc tự nhận toàn bộ lỗi. Hai bên có thể lập biên bản ghi nhận đây là khoản hỗ trợ hoặc tạm ứng trong thời gian chờ kết luận chính thức.

Khi thực phẩm do đơn vị nấu tiệc cung cấp được xác định là nguyên nhân gây ngộ độc, đơn vị có thể phải khắc phục sự cố, bồi thường toàn bộ thiệt hại hợp lý, hoàn trả hoặc chịu trách nhiệm theo hợp đồng và bị xử phạt hành chính. Nếu hành vi đáp ứng các dấu hiệu của Điều 317 Bộ luật Hình sự, cá nhân liên quan hoặc chủ thể đủ điều kiện còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Mức trách nhiệm không chỉ phụ thuộc vào số người bị ảnh hưởng mà còn phụ thuộc vào nguyên nhân, hành vi cụ thể, mức độ lỗi, tỷ lệ tổn thương sức khỏe, hậu quả và vai trò của từng cá nhân trong quá trình cung cấp bữa tiệc. Vì vậy, kết luận của cơ quan chuyên môn và hệ thống chứng cứ là cơ sở quan trọng nhất để giải quyết vụ việc công bằng.