Khung pháp lý của hoạt động công nghệ gồm những gì?

Ở Việt Nam, nền tảng hiện nay gồm Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025, cùng các luật điều chỉnh những vấn đề liên quan như chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, giao dịch điện tử, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.

Khung pháp lý của hoạt động công nghệ được cấu thành theo những nhóm nào?

Có thể hệ thống hóa thành 7 nhóm quy định chính. Mỗi nhóm giải quyết một lớp vấn đề khác nhau trong vòng đời của công nghệ.

1. Quy định về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Đây là nhóm quy định nền tảng, xác định chính sách, hoạt động, chủ thể và cơ chế quản lý nhà nước đối với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 được ban hành ngày 27/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/10/2025. Hệ thống hướng dẫn thi hành tiếp tục được cụ thể hóa bằng các nghị định về chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng như hoạt động đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp.

Nhóm này đặc biệt quan trọng khi hoạt động công nghệ liên quan đến:

·         Nghiên cứu khoa học

·         Phát triển công nghệ

·         Nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

·         Doanh nghiệp đổi mới sáng tạo

·         Hệ sinh thái và hạ tầng đổi mới sáng tạo

·         Cơ chế hỗ trợ, tài trợ và quản lý hoạt động khoa học, công nghệ

2. Quy định về phát triển và chuyển giao công nghệ

Nếu nhóm thứ nhất tập trung vào việc tạo ra và thúc đẩy công nghệ, nhóm này điều chỉnh quá trình đưa công nghệ từ chủ thể này sang chủ thể khác và đưa kết quả công nghệ vào thực tiễn.

Luật Chuyển giao công nghệ đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 115/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/4/2026.

Các vấn đề pháp lý trong nhóm này có thể bao gồm:

·         Đối tượng và hình thức chuyển giao công nghệ

·         Hợp đồng chuyển giao công nghệ

·         Quyền và nghĩa vụ của các bên

·         Kiểm soát một số loại công nghệ

·         Hoạt động chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam và từ Việt Nam ra nước ngoài

·         Cơ chế hỗ trợ, khuyến khích chuyển giao và đổi mới công nghệ

Vì vậy, một công nghệ đã được nghiên cứu nhưng được thương mại hóa thông qua hợp đồng chuyển giao sẽ đồng thời chịu sự chi phối của nhóm quy định về khoa học, công nghệ và nhóm quy định về chuyển giao công nghệ.

3. Quy định về sở hữu trí tuệ và quyền đối với kết quả công nghệ

Công nghệ thường chứa đựng tài sản trí tuệ như sáng chế, phần mềm, thiết kế, bí mật kinh doanh hoặc các đối tượng quyền sở hữu trí tuệ khác. Vì vậy, xác định ai sở hữu, ai được sử dụng và ai được chuyển giao quyền là một bộ phận quan trọng của khung pháp lý.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ số 131/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/4/2026.

Nhóm quy định này đặc biệt quan trọng đối với:

·         Sáng chế và giải pháp kỹ thuật

·         Quyền tác giả đối với phần mềm

·         Bí mật kinh doanh

·         Quyền sở hữu và quyền sử dụng kết quả nghiên cứu

·         Chuyển giao hoặc cấp phép quyền sở hữu trí tuệ

·         Bảo vệ tài sản trí tuệ trong quá trình thương mại hóa công nghệ

Điểm cần lưu ý là quyền sở hữu trí tuệ và quyền đối với bản thân công nghệ không phải lúc nào cũng đồng nhất. Một tổ chức có thể được quyền sử dụng công nghệ nhưng chưa chắc đồng thời sở hữu toàn bộ quyền sở hữu trí tuệ gắn với công nghệ đó.

4. Quy định về công nghệ số, giao dịch điện tử và hoạt động trên môi trường số

Đối với công nghệ số, khung pháp lý còn bao gồm các quy định điều chỉnh sản phẩm, dịch vụ và giao dịch được thực hiện trên môi trường điện tử.

Luật Giao dịch điện tử số 20/2023/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2024. Trong khi đó, Luật Công nghiệp công nghệ số số 71/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và đã có Nghị định 353/2025/NĐ-CP quy định chi tiết một số nội dung.

Nhóm này có thể liên quan đến:

·         Giao dịch điện tử

·         Thông điệp dữ liệu

·         Chữ ký điện tử

·         Sản phẩm và dịch vụ công nghệ số

·         Hoạt động công nghiệp công nghệ số

·         Phát triển và kinh doanh sản phẩm công nghệ số

Đối với các công nghệ đặc thù, pháp luật chuyên ngành có thể tiếp tục đặt ra yêu cầu riêng. Chẳng hạn, Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 đã có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, tạo thêm một lớp quy định chuyên biệt đối với hoạt động liên quan đến AI.

5. Quy định về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng

Khi công nghệ sử dụng dữ liệu, đặc biệt là dữ liệu cá nhân hoặc hệ thống kết nối mạng, doanh nghiệp không chỉ phải xem xét quy định về công nghệ mà còn phải kiểm tra nghĩa vụ về dữ liệu và an ninh mạng.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và được hướng dẫn bởi Nghị định 356/2025/NĐ-CP.

Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026; hệ thống văn bản hướng dẫn và quy định liên quan tiếp tục được ban hành trong năm 2026.

Về thực chất, nhóm này tập trung vào các vấn đề như:

·         Thu thập và xử lý dữ liệu

·         Quyền và nghĩa vụ liên quan đến dữ liệu cá nhân

·         Bảo đảm an toàn và an ninh cho hệ thống thông tin

·         Quản lý rủi ro trên môi trường mạng

·         Trách nhiệm của chủ thể cung cấp, vận hành hoặc sử dụng hệ thống công nghệ

Đây là nhóm có thể phát sinh song song với hầu hết công nghệ số có khả năng thu thập, xử lý hoặc truyền dữ liệu.

6. Quy định về tiêu chuẩn, quy chuẩn, chất lượng và an toàn công nghệ

Không phải mọi yêu cầu pháp lý đối với công nghệ đều nằm trong luật về công nghệ. Với những công nghệ tạo ra sản phẩm, thiết bị hoặc quy trình kỹ thuật cụ thể, còn phải xem xét tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, yêu cầu về chất lượng, an toàn và điều kiện vận hành tương ứng.

Nhóm quy định này trở nên quan trọng khi công nghệ được đưa vào sản xuất hoặc cung cấp ra thị trường. Khi đó, vấn đề pháp lý không chỉ là “công nghệ có được phép sử dụng hay không” mà còn là:

·         Sản phẩm có đáp ứng quy chuẩn áp dụng hay không

·         Thiết bị có đạt yêu cầu kỹ thuật hay không

·         Quy trình có đáp ứng điều kiện an toàn hay không

·         Hoạt động thử nghiệm, kiểm định hoặc chứng nhận có bắt buộc hay không

Do đó, nhóm này thường phải được xác định theo lĩnh vực ứng dụng cụ thể, thay vì áp dụng một bộ quy định chung cho mọi công nghệ.

7. Quy định chuyên ngành đối với lĩnh vực ứng dụng công nghệ

Đây là lớp pháp lý thường bị bỏ sót khi chỉ tập trung vào các luật “về công nghệ”.

Một công nghệ có thể đồng thời chịu các quy định chuyên ngành nếu được ứng dụng trong những lĩnh vực có điều kiện pháp lý riêng như y tế, tài chính, viễn thông, năng lượng, giao thông, xây dựng, quốc phòng, môi trường hoặc các lĩnh vực khác.

Vì vậy, phạm vi pháp lý thực tế có thể được hình dung theo chuỗi:

Tạo ra công nghệ → Sở hữu kết quả → Chuyển giao → Đưa vào sản xuất/kinh doanh → Vận hành → Xử lý dữ liệu → Đáp ứng yêu cầu chuyên ngành

Mỗi mắt xích có thể kích hoạt một nhóm quy định khác nhau.

Vì sao không thể chỉ căn cứ vào một “Luật Công nghệ” duy nhất?

Khung pháp lý của hoạt động công nghệ có tính liên ngành. Một công nghệ cụ thể thường đồng thời liên quan đến nhiều quan hệ pháp luật.

Ví dụ, một doanh nghiệp phát triển một hệ thống AI để cung cấp dịch vụ trực tuyến có thể phải xem xét đồng thời:

·         Pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

·         Pháp luật về công nghiệp công nghệ số

·         Pháp luật về AI

·         Pháp luật về giao dịch điện tử

·         Pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân

·         Pháp luật về an ninh mạng

·         Pháp luật về sở hữu trí tuệ

·         Pháp luật chuyên ngành liên quan đến dịch vụ mà hệ thống cung cấp

Do đó, câu hỏi pháp lý đúng không chỉ là “công nghệ này được điều chỉnh bởi luật nào?”, mà còn là “công nghệ này đang thực hiện hoạt động gì, tạo ra quan hệ pháp lý nào và được ứng dụng trong lĩnh vực nào?”

Cách xác định nhóm quy định áp dụng cho một hoạt động công nghệ

Có thể kiểm tra theo 5 bước:

1.    Xác định công nghệ và hoạt động đang thực hiện

2.    Là nghiên cứu, phát triển, chuyển giao, sản xuất, kinh doanh, cung cấp dịch vụ hay ứng dụng công nghệ

3.    Xác định tài sản và quyền liên quan

4.    Kiểm tra sáng chế, phần mềm, dữ liệu, bí mật kinh doanh hoặc kết quả nghiên cứu

5.    Xác định phương thức vận hành

6.    Có sử dụng giao dịch điện tử, dữ liệu cá nhân, hệ thống mạng hoặc công nghệ số hay không

7.    Xác định lĩnh vực ứng dụng

8.    Công nghệ được sử dụng trong lĩnh vực nào và lĩnh vực đó có điều kiện chuyên ngành riêng hay không

9.    Kiểm tra văn bản dưới luật và yêu cầu kỹ thuật hiện hành

10.  Không nên chỉ dừng ở luật; cần đối chiếu nghị định, quy định hướng dẫn, tiêu chuẩn, quy chuẩn và các yêu cầu chuyên ngành đang có hiệu lực

Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng chỉ tìm một đạo luật có tên chứa từ “công nghệ” rồi bỏ sót các nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ dữ liệu, sở hữu trí tuệ, an ninh mạng hoặc lĩnh vực ứng dụng.

Về tổng thể, khung pháp lý của hoạt động công nghệ có thể chia thành 7 nhóm chính: khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo; phát triển và chuyển giao công nghệ; sở hữu trí tuệ; công nghệ số và giao dịch điện tử; dữ liệu và an ninh mạng; tiêu chuẩn – quy chuẩn – chất lượng – an toàn; và pháp luật chuyên ngành.

Trong thực tế, không phải hoạt động công nghệ nào cũng chịu toàn bộ 7 nhóm. Nhóm quy định áp dụng phụ thuộc vào bản chất công nghệ, hoạt động được thực hiện, dữ liệu được xử lý, tài sản trí tuệ liên quan và lĩnh vực ứng dụng. Vì hệ thống pháp luật đang tiếp tục được cập nhật, việc xác định nghĩa vụ cụ thể nên dựa trên các văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm thực hiện hoạt động.