Những ai là chủ thể của pháp luật công nghệ?

Điểm chung là tổ chức, cá nhân và cơ quan có quyền, nghĩa vụ hoặc trách nhiệm pháp lý gắn với hoạt động công nghệ có thể trở thành chủ thể chịu sự điều chỉnh. Chẳng hạn, Luật Công nghệ thông tin áp dụng đối với tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài tham gia hoạt động ứng dụng, phát triển công nghệ thông tin tại Việt Nam.

Cơ quan nhà nước có phải là chủ thể của pháp luật công nghệ?

Có. Cơ quan nhà nước vừa có thể là chủ thể thực hiện hoạt động công nghệ, vừa là chủ thể thực hiện quản lý nhà nước về công nghệ.

Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, pháp luật quy định trách nhiệm của cơ quan nhà nước khi hoạt động trên môi trường mạng, trong đó có việc cung cấp thông tin, thực hiện thủ tục hành chính và bảo đảm an toàn, độ tin cậy của thông tin được trao đổi.

Đối với công nghiệp công nghệ số, Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 cũng xác định cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước và ngoài nước tham gia hoặc có liên quan đến công nghiệp công nghệ số tại Việt Nam là đối tượng áp dụng. Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

Vì vậy, khi cơ quan nhà nước triển khai chính phủ số, cung cấp dịch vụ công trực tuyến, xây dựng hoặc vận hành hệ thống thông tin hay thực hiện giao dịch điện tử, cơ quan đó có thể phát sinh các quyền và nghĩa vụ theo pháp luật công nghệ tương ứng.

Tổ chức, doanh nghiệp công nghệ là nhóm chủ thể quan trọng

Các tổ chức, doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, phát triển, sản xuất, cung cấp hoặc sử dụng sản phẩm và dịch vụ công nghệ là nhóm chủ thể trực tiếp và thường xuyên chịu sự điều chỉnh của pháp luật công nghệ.

Nhóm này có thể bao gồm:

·         Doanh nghiệp phát triển phần mềm và sản phẩm công nghệ số

·         Doanh nghiệp cung cấp dịch vụ công nghệ số

·         Doanh nghiệp phát triển hoặc ứng dụng trí tuệ nhân tạo

·         Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực bán dẫn

·         Tổ chức nghiên cứu và phát triển công nghệ

·         Đơn vị cung cấp hạ tầng, nền tảng hoặc giải pháp công nghệ

·         Tổ chức sử dụng hệ thống, dữ liệu và dịch vụ công nghệ trong hoạt động của mình

Luật Công nghiệp công nghệ số hiện hành điều chỉnh các nội dung liên quan đến công nghiệp công nghệ số, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, tài sản số và quyền, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Không chỉ doanh nghiệp “thuần công nghệ” mới có thể là chủ thể. Một doanh nghiệp thuộc lĩnh vực ngân hàng, thương mại, giáo dục, y tế hoặc sản xuất cũng có thể chịu sự điều chỉnh của pháp luật công nghệ khi thực hiện hoạt động thuộc phạm vi của các quy định về giao dịch điện tử, dữ liệu, hệ thống thông tin hoặc công nghệ số.

Cá nhân cũng là chủ thể của pháp luật công nghệ

Cá nhân có thể trở thành chủ thể của pháp luật công nghệ khi trực tiếp tham gia hoặc có quyền, nghĩa vụ liên quan đến hoạt động công nghệ.

Ví dụ, một cá nhân có thể đồng thời giữ nhiều vai trò khác nhau:

·         Người sử dụng sản phẩm hoặc dịch vụ công nghệ

·         Người thực hiện giao dịch điện tử

·         Người tạo lập, cung cấp hoặc khai thác nội dung số

·         Người nghiên cứu, phát triển sản phẩm công nghệ

·         Người quản lý hoặc vận hành hệ thống công nghệ

·         Người tham gia hoạt động trong ngành công nghiệp công nghệ số

Luật Công nghệ thông tin ghi nhận quyền và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động ứng dụng và phát triển công nghệ thông tin; trong đó cá nhân, tổ chức tham gia phát triển công nghệ thông tin có quyền nghiên cứu, phát triển và sản xuất sản phẩm công nghệ thông tin.

Do đó, không nên hiểu “chủ thể của pháp luật công nghệ” chỉ là người làm việc trong ngành công nghệ. Một người sử dụng hoặc thực hiện giao dịch trên môi trường điện tử cũng có thể trở thành chủ thể của một quan hệ pháp luật công nghệ cụ thể.

Chủ thể nước ngoài có thể chịu sự điều chỉnh tại Việt Nam

Pháp luật công nghệ Việt Nam không chỉ áp dụng cho chủ thể trong nước.

Ví dụ, Luật Công nghệ thông tin quy định áp dụng đối với tổ chức, cá nhân Việt Nam và tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia hoạt động ứng dụng và phát triển công nghệ thông tin tại Việt Nam.

Đối với công nghiệp công nghệ số, phạm vi còn được xác định theo hướng tương tự: Luật Công nghiệp công nghệ số áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong nước và ngoài nước tham gia hoặc có liên quan đến công nghiệp công nghệ số tại Việt Nam.

Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với các doanh nghiệp công nghệ nước ngoài cung cấp sản phẩm, dịch vụ hoặc tham gia hoạt động công nghệ tại Việt Nam. Việc một chủ thể được thành lập ở nước ngoài không đồng nghĩa với việc chủ thể đó nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật Việt Nam.

Chủ thể được xác định theo hoạt động và quan hệ pháp luật cụ thể

Một điểm cần phân biệt là không phải mọi tổ chức, cá nhân đều chịu sự điều chỉnh của mọi quy định về công nghệ.

Chủ thể được xác định dựa trên mối quan hệ pháp luật và hoạt động mà họ tham gia. Chẳng hạn:

·         Tham gia ứng dụng, phát triển công nghệ thông tin → có thể thuộc phạm vi Luật Công nghệ thông tin

·         Tham gia giao dịch điện tử → có thể thuộc phạm vi Luật Giao dịch điện tử

·         Tham gia công nghiệp công nghệ số → thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Công nghiệp công nghệ số nếu đáp ứng điều kiện áp dụng

·         Hoạt động liên quan đến tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật → có thể thuộc phạm vi Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật

Luật Giao dịch điện tử năm 2023 hiện có hiệu lực từ ngày 01/07/2024, cho thấy phạm vi pháp luật công nghệ cần được xác định theo từng lĩnh vực pháp lý cụ thể thay vì gom tất cả thành một nhóm chủ thể duy nhất.

Vì vậy, câu hỏi “ai là chủ thể của pháp luật công nghệ?” nên được hiểu theo hai tầng: nhóm chủ thể có thể tham gia quan hệ pháp luật công nghệ và những chủ thể thực tế đang tham gia một hoạt động thuộc phạm vi điều chỉnh của văn bản cụ thể.

Có thể hiểu chủ thể của pháp luật công nghệ theo những nhóm nào?

Từ các nhóm trên, có thể khái quát các chủ thể thường gặp thành bốn nhóm chính:

1.    Cơ quan nhà nước — thực hiện quản lý nhà nước hoặc trực tiếp ứng dụng, vận hành công nghệ

2.    Tổ chức, doanh nghiệp — nghiên cứu, phát triển, sản xuất, cung cấp hoặc sử dụng sản phẩm, dịch vụ và hệ thống công nghệ

3.    Cá nhân — sử dụng, phát triển, cung cấp hoặc tham gia các hoạt động công nghệ và giao dịch điện tử

4.    Chủ thể nước ngoài — tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia hoặc có liên quan đến hoạt động công nghệ thuộc phạm vi pháp luật Việt Nam

Như vậy, chủ thể của pháp luật công nghệ không được xác định chỉ bằng tên gọi “công ty công nghệ” hay “người làm công nghệ”, mà chủ yếu được xác định dựa trên hoạt động, quyền, nghĩa vụ và quan hệ pháp luật cụ thể. Đây cũng là lý do một doanh nghiệp không kinh doanh công nghệ vẫn có thể trở thành chủ thể của pháp luật công nghệ nếu doanh nghiệp đó thực hiện giao dịch điện tử, ứng dụng hệ thống công nghệ hoặc tham gia hoạt động thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật công nghệ.