Phạm vi pháp luật về hoạt động công nghệ được xác định thế nào?

Trong pháp luật Việt Nam, phạm vi này được phân chia giữa nhiều nhóm quy định. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, điều chỉnh hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của cơ quan, tổ chức, cá nhân cùng các chính sách, biện pháp bảo đảm phát triển lĩnh vực này. Bên cạnh đó, hoạt động chuyển giao công nghệ và hoạt động công nghệ cao có phạm vi điều chỉnh riêng.

Điểm quan trọng là phải xác định hoạt động cụ thể đang diễn ra, thay vì chỉ nhìn vào việc hoạt động đó có gắn nhãn “công nghệ” hay không.

Những hoạt động công nghệ nào thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật?

Phạm vi pháp luật về hoạt động công nghệ trước hết bao phủ quá trình hình thành và phát triển công nghệ. Đây là giai đoạn công nghệ được nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện hoặc phát triển từ kết quả khoa học thành giải pháp có khả năng ứng dụng.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hiện hành đặt hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào phạm vi điều chỉnh chung, đồng thời hệ thống văn bản hướng dẫn tiếp tục quy định về nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và cơ chế chấp nhận rủi ro trong các hoạt động này.

Một nhóm quan trọng khác là chuyển giao công nghệ. Pháp luật không chỉ điều chỉnh việc chuyển một công nghệ từ bên này sang bên khác mà còn điều chỉnh quyền, nghĩa vụ của các bên, hợp đồng chuyển giao, thẩm định công nghệ trong dự án đầu tư và các biện pháp quản lý có liên quan. Luật Chuyển giao công nghệ năm 2017 xác định phạm vi đối với chuyển giao tại Việt Nam, từ nước ngoài vào Việt Nam và từ Việt Nam ra nước ngoài.

Đối với công nghệ cao, phạm vi còn bao gồm nhiều mắt xích hơn. Luật Công nghệ cao xác định hoạt động công nghệ cao gồm nghiên cứu, phát triển, tìm kiếm, chuyển giao và ứng dụng công nghệ cao; đào tạo nhân lực; ươm tạo công nghệ và doanh nghiệp; sản xuất sản phẩm, cung ứng dịch vụ và phát triển công nghiệp công nghệ cao.

Như vậy, xét theo bản chất hoạt động, pháp luật có thể tác động đến toàn bộ vòng đời công nghệ:

·         Nghiên cứu và tạo ra công nghệ

·         Phát triển, thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ

·         Ứng dụng công nghệ vào sản xuất hoặc cung ứng dịch vụ

·         Chuyển giao quyền hoặc khả năng khai thác công nghệ

·         Ươm tạo và thương mại hóa kết quả công nghệ

·         Sản xuất sản phẩm hoặc cung cấp dịch vụ dựa trên công nghệ

·         Tổ chức các hoạt động hỗ trợ trực tiếp cho phát triển công nghệ

Điều này không có nghĩa mọi nhóm trên đều chịu cùng một chế độ pháp lý. Một dự án nghiên cứu, một hợp đồng chuyển giao và một cơ sở sản xuất sản phẩm công nghệ cao có thể cùng liên quan đến công nghệ nhưng phát sinh các quyền, nghĩa vụ và điều kiện quản lý khác nhau.

Giới hạn của pháp luật về hoạt động công nghệ nằm ở đâu?

Giới hạn đầu tiên là giới hạn theo đối tượng điều chỉnh. Pháp luật chủ yếu can thiệp khi hoạt động công nghệ tạo ra quan hệ pháp lý cần xác lập quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm, điều kiện thực hiện, cơ chế hỗ trợ hoặc biện pháp kiểm soát. Những thao tác kỹ thuật thuần túy diễn ra nội bộ nhưng không phát sinh vấn đề pháp lý độc lập không vì thế mà trở thành một lĩnh vực điều chỉnh riêng.

Giới hạn thứ hai là giới hạn theo chủ thể. Quy định có thể áp dụng cho cơ quan nhà nước, tổ chức nghiên cứu, doanh nghiệp, cá nhân hoặc chủ thể nước ngoài tùy loại hoạt động. Chẳng hạn, Luật Công nghệ cao xác định đối tượng áp dụng gồm tổ chức, cá nhân Việt Nam, người Việt Nam định cư ở nước ngoài và tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia hoạt động công nghệ cao tại Việt Nam.

Giới hạn thứ ba là giới hạn lãnh thổ và yếu tố xuyên biên giới. Một hoạt động diễn ra ngoài Việt Nam không mặc nhiên nằm ngoài phạm vi pháp luật Việt Nam nếu nó có điểm nối pháp lý được luật xác định. Điều này thể hiện rõ ở chuyển giao công nghệ, khi pháp luật điều chỉnh cả việc đưa công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam và chuyển công nghệ từ Việt Nam ra nước ngoài.

Giới hạn thứ tư đến từ tính chất của chính công nghệ hoặc hoạt động. Pháp luật có thể khuyến khích một số công nghệ, đặt điều kiện với một số hoạt động và cấm những hành vi gây ra rủi ro không được chấp nhận. Chẳng hạn, pháp luật về công nghệ cao vừa có cơ chế khuyến khích nghiên cứu, ứng dụng và phát triển, vừa đặt ra những hành vi bị cấm liên quan đến sức khỏe, tính mạng, môi trường, quyền sở hữu trí tuệ hoặc bí mật công nghệ.

Do đó, “phạm vi điều chỉnh” không đồng nghĩa với việc Nhà nước kiểm soát toàn bộ quá trình công nghệ. Trong cùng một lĩnh vực có thể đồng thời tồn tại hoạt động được tự do thực hiện, hoạt động được ưu đãi, hoạt động phải đáp ứng điều kiện và hoạt động bị hạn chế hoặc cấm.

Một hoạt động công nghệ có thể chịu sự điều chỉnh của nhiều nhóm pháp luật không?

Có. Đây là đặc điểm quan trọng khi xác định phạm vi pháp luật về hoạt động công nghệ.

Một hoạt động chuyển giao giải pháp kỹ thuật chẳng hạn có thể đồng thời phát sinh vấn đề về hợp đồng, quyền đối với công nghệ, đầu tư hoặc nghĩa vụ quản lý chuyên ngành. Một sản phẩm sử dụng công nghệ cao cũng không chỉ được xem xét dưới góc độ “công nghệ cao”; quá trình sản xuất và đưa sản phẩm ra thị trường còn phải đáp ứng các quy định tương ứng với chính loại sản phẩm và lĩnh vực kinh doanh đó.

Vì vậy, không nên xác định phạm vi pháp luật chỉ theo tên gọi của công nghệ. Cần tách hoạt động thành từng quan hệ pháp lý cụ thể:

Công nghệ được tạo ra thế nào? Đây có thể là vấn đề nghiên cứu và phát triển.

Công nghệ được chuyển từ ai sang ai? Đây có thể phát sinh quan hệ chuyển giao.

Công nghệ được đưa vào dự án, sản phẩm hoặc dịch vụ nào? Khi đó có thể xuất hiện yêu cầu quản lý của lĩnh vực ứng dụng.

Có quyền, lợi ích hoặc rủi ro nào phát sinh? Câu trả lời quyết định những nhóm quy định bổ sung cần áp dụng.

Cách tiếp cận này giúp tránh hai cách hiểu cực đoan: cho rằng pháp luật công nghệ chỉ điều chỉnh nghiên cứu kỹ thuật, hoặc ngược lại cho rằng mọi hoạt động có yếu tố số hóa, máy móc hay phần mềm đều nằm hoàn toàn trong một “luật công nghệ” duy nhất.

Pháp luật điều chỉnh hoạt động công nghệ bằng những cách nào?

Phạm vi điều chỉnh không chỉ thể hiện ở câu hỏi “hoạt động nào thuộc luật”, mà còn ở mức độ pháp luật tác động đến hoạt động đó.

Một nhóm quy định xác lập quyền và nghĩa vụ của các chủ thể. Điều này đặc biệt rõ trong quan hệ chuyển giao công nghệ, nơi pháp luật điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân tham gia cũng như hợp đồng chuyển giao.

Nhóm thứ hai đặt ra điều kiện và giới hạn. Công nghệ hoặc hoạt động có nguy cơ tác động đến lợi ích công cộng có thể chịu chế độ kiểm soát chặt hơn so với hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm hoặc ứng dụng thông thường.

Nhóm thứ ba là khuyến khích và hỗ trợ. Pháp luật công nghệ không chỉ có chức năng hạn chế. Các chính sách về công nghệ cao và đổi mới sáng tạo còn sử dụng cơ chế ưu đãi, hỗ trợ, tài trợ hoặc phát triển hạ tầng để thúc đẩy những hoạt động Nhà nước muốn khuyến khích. Luật Công nghệ cao, chẳng hạn, quy định các chính sách và biện pháp thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ cao.

Nhóm thứ tư là kiểm soát hậu quả và trách nhiệm pháp lý. Khi việc phát triển hoặc ứng dụng công nghệ xâm phạm quyền của chủ thể khác, vi phạm điều kiện pháp luật hoặc gây ra hậu quả thuộc phạm vi bị cấm, vấn đề không còn là tự do phát triển công nghệ mà chuyển thành trách nhiệm tuân thủ và xử lý vi phạm.

Do đó, cùng là hoạt động công nghệ nhưng mức độ can thiệp có thể rất khác nhau. Pháp luật có thể chỉ tạo khuôn khổ cho giao dịch, có thể khuyến khích đầu tư, cũng có thể yêu cầu kiểm soát trước hoặc cấm hành vi nhất định.

Cách xác định một hoạt động có nằm trong phạm vi pháp luật công nghệ

Có thể kiểm tra theo bốn bước liên tiếp.

1.    Xác định hành vi thực tế: nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, chuyển giao, ươm tạo, sản xuất hay cung cấp dịch vụ công nghệ

2.    Xác định chủ thể và địa điểm thực hiện: ai thực hiện, tại Việt Nam hay có yếu tố xuyên biên giới

3.    Xác định quan hệ pháp lý phát sinh: quyền đối với công nghệ, hợp đồng, điều kiện hoạt động, nghĩa vụ quản lý, ưu đãi hoặc trách nhiệm

4.    Kiểm tra quy định chuyên ngành: công nghệ được sử dụng trong lĩnh vực nào và lĩnh vực đó có đặt thêm điều kiện hoặc giới hạn hay không

Cách xác định này phản ánh đúng bản chất của phạm vi pháp luật về hoạt động công nghệ: pháp luật không điều chỉnh công nghệ chỉ vì nó là công nghệ, mà điều chỉnh những quan hệ xã hội và lợi ích pháp lý phát sinh trong quá trình con người tạo ra, chuyển giao, ứng dụng và khai thác công nghệ.

Phạm vi pháp luật về hoạt động công nghệ vì thế được xác định trên nhiều lớp. Về hoạt động, nó bao gồm từ nghiên cứu, phát triển đến chuyển giao, ứng dụng và thương mại hóa. Về giới hạn, phạm vi phụ thuộc vào chủ thể, lãnh thổ, loại công nghệ, lĩnh vực sử dụng và tính chất của quan hệ pháp lý phát sinh.

Một hoạt động chỉ nên được kết luận thuộc chế độ pháp luật nào sau khi xác định rõ hoạt động gì đang được thực hiện, ai thực hiện, ở đâu, công nghệ được sử dụng vào mục đích nào và quyền hoặc rủi ro pháp lý nào phát sinh. Đây cũng là ranh giới giúp phân biệt giữa việc pháp luật tạo khuôn khổ cho phát triển công nghệ với việc pháp luật trực tiếp hạn chế hoặc kiểm soát hoạt động công nghệ.