Quy định sử dụng bánh xe đẩy an toàn trong nhà máy

Về nguyên tắc, xe chỉ được đưa vào sử dụng khi phù hợp với loại hàng, tải trọng, mặt sàn và môi trường làm việc; có kết cấu ổn định; bánh xe, phanh và tay đẩy hoạt động bình thường; đồng thời người lao động đã được hướng dẫn về cách chất hàng, di chuyển, dừng xe và xử lý sự cố.

Cần phân biệt xe đẩy tay thông thường với xe nâng hàng dùng động cơ. Theo Thông tư 36/2019/TT-BLĐTBXH, xe nâng hàng dùng động cơ có tải trọng nâng từ 1.000 kg trở lên thuộc nhóm máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động. Thiết bị thuộc nhóm này phải tuân thủ chế độ kiểm định kỹ thuật an toàn theo quy định, trong khi xe đẩy tay thông thường không mặc nhiên phải thực hiện kiểm định bắt buộc theo cơ chế đó.

Khung pháp lý áp dụng đối với bánh xe đẩy trong nhà máy

Luật An toàn, vệ sinh lao động số 84/2015/QH13 là căn cứ pháp lý nền tảng. Luật yêu cầu người sử dụng lao động bảo đảm nơi làm việc, máy móc, thiết bị và quy trình lao động an toàn; tổ chức đánh giá, kiểm soát yếu tố nguy hiểm; hướng dẫn người lao động sử dụng thiết bị đúng cách và thực hiện các biện pháp phòng ngừa tai nạn. Luật được ban hành ngày 25/6/2015 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2016.

Đối với bánh xe đẩy, nghĩa vụ này được chuyển thành các yêu cầu quản lý cụ thể:

·         Xác định nguy cơ lật xe, rơi hàng, kẹp tay, cán chân, va chạm và quá sức khi đẩy kéo

·         Lựa chọn xe phù hợp với tải trọng, kích thước và tính chất hàng hóa

·         Xây dựng hướng dẫn vận hành an toàn tại từng khu vực

·         Huấn luyện hoặc hướng dẫn người sử dụng trước khi giao việc

·         Kiểm tra, bảo dưỡng và loại khỏi sử dụng những xe không còn bảo đảm an toàn

·         Tổ chức lối đi, mặt sàn, biển báo và giao thông nội bộ phù hợp

·         Cung cấp phương tiện bảo vệ cá nhân khi kết quả đánh giá rủi ro cho thấy cần thiết

Nghị định 44/2016/NĐ-CP quy định chi tiết về kiểm định kỹ thuật an toàn, huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động và quan trắc môi trường lao động. Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên hiểu rằng thiết bị không thuộc danh mục kiểm định bắt buộc thì có thể sử dụng mà không cần kiểm soát. Nghĩa vụ đánh giá rủi ro, bảo đảm tình trạng kỹ thuật và hướng dẫn người lao động vẫn được áp dụng.

Một tiêu chuẩn kỹ thuật chỉ trở thành yêu cầu bắt buộc khi được viện dẫn trong quy chuẩn, văn bản pháp luật, hợp đồng, hồ sơ kỹ thuật hoặc quy định nội bộ của doanh nghiệp. Trong các trường hợp còn lại, tiêu chuẩn có thể được sử dụng làm cơ sở xây dựng thông số mua hàng, nghiệm thu và kiểm tra thiết bị.

Yêu cầu kỹ thuật đối với xe, bánh xe và cơ cấu phanh

Quy định nội bộ phải bắt đầu từ tải trọng làm việc cho phép. Mỗi xe nên có nhãn hoặc hồ sơ nhận diện thể hiện tối thiểu tải trọng tối đa, mã thiết bị, khu vực sử dụng và các điều kiện hạn chế. Người sử dụng không được tự suy đoán tải trọng dựa trên kích thước khung xe hoặc cảm giác xe vẫn còn đẩy được.

Tải trọng thực tế phải bao gồm toàn bộ hàng hóa, khay, thùng chứa và phụ kiện đặt trên xe. Việc chở quá tải có thể làm biến dạng khung, hỏng vòng bi, bong lớp lốp, gãy càng bánh hoặc khiến quãng đường phanh tăng lên. Ngay cả khi xe chưa hư hỏng tức thời, quá tải lặp lại vẫn làm giảm tuổi thọ của kết cấu.

Bánh xe phải được lựa chọn theo ít nhất năm yếu tố:

·         Tải trọng trên từng bánh, có xét đến phân bố tải không đều

·         Vật liệu và độ cứng của mặt sàn

·         Khe nối, gờ, rãnh hoặc chướng ngại trên tuyến đường

·         Nhiệt độ, độ ẩm, dầu mỡ và hóa chất tiếp xúc

·         Yêu cầu về tiếng ồn, chống tĩnh điện hoặc vệ sinh

ISO 22883:2004 quy định yêu cầu kỹ thuật, kích thước và phương pháp thử đối với bánh xe, cụm bánh xe sử dụng trong ứng dụng công nghiệp được đẩy bằng tay hoặc kéo bằng động lực với tốc độ đến 1,1 m/s, tương đương 4 km/h. Tiêu chuẩn này được ISO xác nhận vẫn còn hiệu lực sau lần rà soát năm 2022. Đây là cơ sở tham khảo phù hợp khi xây dựng tiêu chí mua, thử nghiệm và nghiệm thu bánh xe công nghiệp, nhưng không nên hiểu tốc độ 4 km/h là giới hạn pháp lý chung cho mọi xe đẩy trong nhà máy.

Cụm bánh xe phải quay và xoay trơn, không kẹt, không rung lắc bất thường, không nứt vỡ, mòn lệch hoặc lỏng bu-lông. Bánh xe hư hỏng làm tăng lực khởi động và lực duy trì chuyển động; xe có thể đổi hướng đột ngột, gây va chạm hoặc làm người lao động mất thăng bằng.

Xe hoạt động trên nền dốc, khu vực giao nhận, cạnh máy hoặc nơi có nguy cơ tự trôi cần có cơ cấu phanh phù hợp. Phanh phải giữ được xe và tải trong điều kiện sử dụng dự kiến. Không được dùng vật chèn tạm, dây buộc hoặc dựa xe vào máy móc thay cho phanh.

Tay đẩy phải chắc chắn, không có cạnh sắc và cho phép người lao động giữ tư thế tương đối trung tính. Hướng dẫn công thái học của HSE cho rằng vị trí tay nên nằm trong khoảng từ hông đến vai; OSHA cũng khuyến nghị sử dụng tay cầm phù hợp với chiều cao người lao động và ưu tiên đẩy thay vì kéo khi có thể.

Quy định về tải hàng và tuyến đường di chuyển

Hàng hóa phải được đặt sao cho trọng tâm thấp, gần tâm xe và phân bố tương đối đều. Không xếp hàng lệch hẳn về một bên, tập trung toàn bộ tải lên mép xe hoặc để vật nặng nằm trên vật nhẹ, dễ biến dạng.

Chiều cao xếp hàng không được che khuất tầm nhìn theo hướng di chuyển. Khi kích thước hàng khiến người đẩy không thể quan sát phía trước, doanh nghiệp cần áp dụng biện pháp khác như:

·         Giảm chiều cao xếp hàng

·         Thay đổi hướng di chuyển khi đã đánh giá an toàn

·         Bố trí người cảnh giới

·         Sử dụng xe có cấu hình phù hợp hơn

·         Chia tải thành nhiều chuyến

Hàng dạng tròn, cuộn, bình, khay hoặc chi tiết dễ trượt phải có thành chắn, dây giữ, giá đỡ hoặc cơ cấu định vị. Dây giữ chỉ có tác dụng cố định tải; không được dùng dây để che giấu tình trạng xe quá tải hoặc kết cấu xe không phù hợp.

Tuyến đường xe đẩy phải đủ rộng, có bề mặt ổn định và không bị cản trở bởi vật tư, dây điện, ống mềm, pallet hoặc rác sản xuất. Khe sàn, gờ cửa, đường ray, dốc và bề mặt không bằng phẳng đều làm tăng lực đẩy, lực kéo và nguy cơ mất kiểm soát. HSE lưu ý lực cần thiết để di chuyển xe tăng đáng kể khi bánh không thẳng, thiết bị bảo dưỡng kém, mặt sàn mềm hoặc không đều, hoặc khi phải đi qua đường dốc.

Ở nơi xe đẩy dùng chung đường với xe nâng, xe tự hành hoặc phương tiện vận chuyển khác, nhà máy cần tổ chức giao thông nội bộ bằng cách phân luồng người đi bộ và phương tiện, xác định điểm giao cắt, giới hạn tầm nhìn, bố trí gương cầu, vạch sàn hoặc biển cảnh báo. Không nên để xe đẩy dừng tại cửa thoát hiểm, tủ điện, thiết bị chữa cháy, lối đi khẩn cấp hoặc khu vực vận hành máy.

Tại đường dốc, không được để xe trôi tự do. Tải trọng, độ dốc, độ bám của bánh, hiệu quả phanh và khả năng kiểm soát của người lao động phải được đánh giá trước. Khi một người không thể khởi động, dừng hoặc giữ xe trong tư thế ổn định, cần giảm tải, thay đổi thiết bị hoặc sử dụng phương tiện hỗ trợ có động lực.

Quy trình vận hành an toàn đối với người sử dụng

Trước mỗi ca hoặc trước khi nhận xe, người lao động cần thực hiện kiểm tra nhanh bằng mắt và thao tác thử. Nội dung nên bao gồm:

1.    Kiểm tra khung, sàn xe, tay đẩy và mối hàn

2.    Kiểm tra bánh xe, càng bánh, trục và bu-lông liên kết

3.    Thử khả năng quay, chuyển hướng và tiếng ồn bất thường

4.    Thử phanh hoặc khóa bánh

5.    Kiểm tra nhãn tải trọng và tình trạng phương tiện giữ hàng

6.    Xác nhận tuyến đường không có chướng ngại đáng kể

Không sử dụng xe nếu phát hiện nứt khung, cong sàn, bánh nứt, lốp bong, ổ bi kẹt, càng bánh biến dạng, phanh không giữ được xe hoặc tay đẩy lỏng. Xe lỗi phải được gắn thẻ, cách ly hoặc đưa về vị trí chờ sửa chữa để người khác không tiếp tục sử dụng.

Trong quá trình di chuyển, người lao động nên đẩy xe bằng tay cầm thay vì cầm vào cạnh bên. Việc cầm trực tiếp vào khung hoặc thành xe làm tăng nguy cơ kẹp, va đập bàn tay khi đi qua cửa hoặc cạnh máy. OSHA khuyến nghị sử dụng tay cầm và ưu tiên đẩy thay vì kéo để giảm khả năng xe va vào ống chân, mắt cá chân và tận dụng trọng lượng cơ thể tốt hơn.

Người vận hành không được:

·         Đứng hoặc ngồi trên xe

·         Cho người khác đi nhờ trên xe chở hàng

·         Chạy, đẩy giật hoặc đổi hướng đột ngột

·         Dùng chân chặn bánh xe đang chuyển động

·         Để tay, chân dưới sàn xe hoặc trong vùng kẹp

·         Đẩy xe khi không nhìn rõ hướng đi

·         Để xe tự trôi xuống dốc

·         Dùng xe hỏng hoặc không rõ tải trọng cho công việc sản xuất

ISO 11228-2:2007 cung cấp phương pháp đánh giá rủi ro đối với thao tác đẩy và kéo bằng toàn thân, xét đến lực, tư thế, tần suất, quãng đường, điều kiện làm việc và mức độ mệt mỏi. Tiêu chuẩn này có bản sửa đổi năm 2022 và được ISO xác nhận vẫn còn hiệu lực trong thời gian chờ phiên bản mới. Vì vậy, doanh nghiệp không nên quy định một tải trọng duy nhất cho tất cả công việc mà cần đánh giá cả lực thực tế cần để khởi động, duy trì và dừng xe.

Kiểm tra, bảo dưỡng và quản lý hồ sơ

Xe đẩy tay thông thường có thể không thuộc diện kiểm định kỹ thuật an toàn bắt buộc, nhưng vẫn phải được kiểm tra và bảo dưỡng theo mức độ rủi ro. Chu kỳ kiểm tra nên dựa trên tần suất sử dụng, tải trọng, môi trường, lịch sử hư hỏng và khuyến cáo của nhà sản xuất.

Doanh nghiệp nên áp dụng ba cấp kiểm soát:

Kiểm tra trước khi sử dụng

Người vận hành kiểm tra nhanh tình trạng xe, bánh, phanh, tay đẩy và nhãn tải trọng. Đây là lớp kiểm soát giúp phát hiện lỗi rõ ràng trước khi xe đi vào khu vực sản xuất.

Kiểm tra định kỳ

Bộ phận bảo trì hoặc người được phân công kiểm tra độ siết liên kết, tình trạng ổ bi, độ mòn bánh, biến dạng khung, hiệu quả phanh, khả năng xoay của bánh và tình trạng chống gỉ. Kết quả cần được ghi nhận để theo dõi xu hướng xuống cấp.

Kiểm tra bất thường

Phải kiểm tra ngay sau khi xe bị va chạm mạnh, rơi từ độ cao, chở quá tải, kẹt bánh, lật xe, tiếp xúc hóa chất hoặc xuất hiện rung, tiếng ồn và lực đẩy tăng bất thường.

Thiết bị hỏng không nên tiếp tục sử dụng theo cách “chạy tạm”. OSHA khuyến nghị xe hoặc giá đẩy có bánh hỏng phải được đưa ra khỏi sử dụng cho đến khi sửa chữa, vì bánh xe xuống cấp làm tăng lực đẩy và nguy cơ chấn thương.

Hồ sơ quản lý tối thiểu nên có:

·         Danh mục và mã nhận diện xe

·         Tải trọng làm việc cho phép

·         Khu vực và mục đích sử dụng

·         Ngày đưa vào sử dụng

·         Kết quả kiểm tra định kỳ

·         Lịch sử sửa chữa, thay bánh hoặc thay phanh

·         Sự cố, va chạm hoặc trường hợp quá tải

·         Ngày loại bỏ thiết bị

Hồ sơ không chỉ phục vụ kiểm tra tuân thủ mà còn giúp doanh nghiệp nhận ra mẫu hư hỏng lặp lại. Chẳng hạn, nhiều bánh xe hỏng tại cùng một vị trí có thể cho thấy mặt sàn, khe cửa hoặc tuyến đường mới là nguyên nhân cần khắc phục.

Yêu cầu bổ sung trong môi trường sản xuất đặc thù

Mỗi môi trường nhà máy có thể phát sinh yêu cầu cao hơn quy định chung.

Trong nhà máy thực phẩm, dược phẩm hoặc khu vực sạch, xe và bánh xe phải phù hợp với chương trình vệ sinh, không tạo điểm tích tụ bụi bẩn, dễ làm sạch và không gây nhiễm chéo. Doanh nghiệp cần kiểm soát vật liệu bôi trơn, tình trạng gỉ sét và việc phân khu xe giữa nguyên liệu, bán thành phẩm, thành phẩm hoặc chất thải.

Trong khu vực có dầu mỡ, nước hoặc hóa chất, vật liệu bánh phải tương thích với môi trường. Bánh bị trương nở, mềm, nứt hoặc giảm độ bám sau khi tiếp xúc hóa chất có thể khiến xe mất khả năng điều khiển dù tải trọng vẫn nằm trong giới hạn.

Trong môi trường có nguy cơ cháy nổ hoặc yêu cầu kiểm soát tĩnh điện, doanh nghiệp phải đánh giá khả năng tích điện của xe, bánh và hàng hóa. Không được mặc nhiên xem bánh “chống tĩnh điện” là đủ; tính liên tục của đường dẫn điện, điện trở, mặt sàn, độ ẩm và chế độ kiểm tra đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm soát.

Đối với xe chở vật liệu nóng, lạnh sâu, vật sắc nhọn, hóa chất nguy hiểm hoặc bình chịu áp lực, cần bổ sung thành chắn, khay hứng, cơ cấu cố định, biển nhận diện và phương án xử lý sự cố phù hợp với tính chất hàng.

Nếu thiết bị có cơ cấu nâng, sử dụng động cơ hoặc có chức năng nâng người, doanh nghiệp phải phân loại lại chính xác. Xe nâng hàng dùng động cơ có tải trọng nâng từ 1.000 kg trở lên và một số thiết bị nâng khác nằm trong danh mục có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, vệ sinh lao động; khi đó, chỉ áp dụng quy trình quản lý xe đẩy tay là không đủ.

Checklist xây dựng quy định sử dụng bánh xe đẩy

Một quy trình nội bộ có thể được xây dựng theo checklist sau:

·         Phân loại xe đẩy tay, xe nâng tay, xe kéo và xe nâng dùng động cơ

·         Gắn tải trọng làm việc cho phép trên từng xe

·         Quy định loại hàng, khu vực và điều kiện sử dụng

·         Kiểm tra độ ổn định, bánh xe, phanh, tay đẩy và cơ cấu giữ hàng

·         Đánh giá lực đẩy kéo, tư thế, tần suất và quãng đường

·         Xác định giới hạn đối với dốc, khe sàn và mặt đường không bằng phẳng

·         Phân luồng xe đẩy, người đi bộ và phương tiện có động cơ

·         Quy định cách chất hàng và giới hạn tầm nhìn

·         Thiết lập kiểm tra trước ca, kiểm tra định kỳ và kiểm tra bất thường

·         Gắn thẻ và cách ly xe không đạt yêu cầu

·         Lưu hồ sơ bảo trì, hư hỏng, sự cố và thay thế linh kiện

·         Huấn luyện người lao động và giám sát việc tuân thủ

Bánh xe đẩy trong nhà máy không được quản lý chỉ dựa trên kinh nghiệm của người sử dụng. Doanh nghiệp cần kết hợp nghĩa vụ chung của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động với hướng dẫn nhà sản xuất, đánh giá rủi ro tại nơi làm việc và tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp.

Trọng tâm của quy định sử dụng bánh xe đẩy là kiểm soát đúng tải trọng, duy trì tình trạng bánh và phanh, giữ hàng ổn định, tổ chức tuyến đường an toàn và hạn chế lực đẩy kéo quá mức. Đồng thời, doanh nghiệp phải phân biệt xe đẩy tay với thiết bị nâng hoặc xe nâng dùng động cơ để xác định đúng nghĩa vụ kiểm định và huấn luyện.

Một quy trình hiệu quả không chỉ ghi “không chở quá tải”, mà phải xác định rõ tải trọng bao nhiêu, ai kiểm tra, kiểm tra nội dung gì, khi nào xe phải dừng sử dụng và biện pháp nào được áp dụng tại từng khu vực của nhà máy.