Khi nào được đơn phương chấm dứt hợp đồng?

Theo nguyên tắc chung, một bên chỉ được quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng khi thuộc trường hợp pháp luật cho phép hoặc hợp đồng có thỏa thuận về quyền chấm dứt. Nếu tự ý chấm dứt không có căn cứ, bên thực hiện có thể bị xem là vi phạm nghĩa vụ hợp đồng và phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Đơn phương chấm dứt hợp đồng là gì?

Đơn phương chấm dứt hợp đồng là hành vi của một bên chủ thể trong hợp đồng quyết định kết thúc việc thực hiện hợp đồng trước thời hạn mà không cần sự thống nhất của bên còn lại.

Việc đơn phương chấm dứt làm phát sinh hậu quả pháp lý là quan hệ hợp đồng chấm dứt kể từ thời điểm bên kia nhận được thông báo hợp lệ hoặc từ thời điểm khác theo quy định pháp luật, thỏa thuận của các bên.

Quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng được xây dựng nhằm bảo vệ bên bị ảnh hưởng khi bên còn lại không thực hiện đúng nghĩa vụ hoặc xuất hiện những điều kiện khiến việc tiếp tục hợp đồng không còn phù hợp.

Những căn cứ để một bên được quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng

Một bên có thể đơn phương chấm dứt hợp đồng khi có một trong các căn cứ phổ biến sau:

Bên còn lại vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ hợp đồng

Vi phạm nghĩa vụ là một trong những căn cứ quan trọng để yêu cầu chấm dứt hợp đồng.

Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm đều dẫn đến quyền đơn phương chấm dứt. Thông thường, vi phạm phải đạt mức độ nghiêm trọng, làm cho mục đích giao kết hợp đồng không thể đạt được hoặc gây ảnh hưởng đáng kể đến quyền lợi hợp pháp của bên còn lại.

Ví dụ:

·         Một bên không thanh toán theo thời hạn cam kết trong hợp đồng

·         Một bên không cung cấp hàng hóa, dịch vụ đúng thỏa thuận

·         Một bên không thực hiện nghĩa vụ quan trọng làm ảnh hưởng đến toàn bộ giao dịch

Trong trường hợp này, bên bị vi phạm có thể có quyền chấm dứt hợp đồng nếu đáp ứng điều kiện pháp luật hoặc thỏa thuận đã đặt ra.

Hợp đồng có thỏa thuận về quyền đơn phương chấm dứt

Các bên có thể thỏa thuận trước về những trường hợp được phép đơn phương chấm dứt hợp đồng.

Ví dụ, hợp đồng có thể quy định:

·         Một bên được quyền chấm dứt nếu bên kia chậm thực hiện nghĩa vụ quá thời hạn nhất định

·         Một bên được quyền chấm dứt khi điều kiện kinh doanh thay đổi theo thỏa thuận

·         Một bên được quyền chấm dứt khi xảy ra sự kiện đã được xác định trước

Khi thỏa thuận này không trái quy định pháp luật, các bên có trách nhiệm thực hiện theo nội dung đã cam kết.

Có căn cứ khác do pháp luật quy định

Ngoài các trường hợp chung, một số loại hợp đồng có quy định riêng về quyền đơn phương chấm dứt.

Ví dụ:

·         Hợp đồng lao động có các trường hợp người lao động hoặc người sử dụng lao động được quyền đơn phương chấm dứt

·         Hợp đồng dịch vụ có thể có quy định riêng về việc chấm dứt khi điều kiện thực hiện thay đổi

·         Một số hợp đồng dân sự đặc thù có cơ chế chấm dứt riêng

Vì vậy, khi xem xét quyền đơn phương chấm dứt cần xác định loại hợp đồng cụ thể và quy định pháp luật áp dụng.

Điều kiện để việc đơn phương chấm dứt hợp đồng có hiệu lực

Việc đơn phương chấm dứt hợp đồng không chỉ cần có căn cứ mà còn phải đáp ứng các điều kiện về thủ tục.

Có căn cứ chấm dứt hợp pháp

Bên muốn chấm dứt cần xác định rõ lý do thuộc trường hợp được pháp luật hoặc hợp đồng cho phép.

Nếu lý do không phù hợp, việc chấm dứt có thể bị xem là hành vi vi phạm hợp đồng.

Thực hiện nghĩa vụ thông báo

Trong nhiều trường hợp, bên đơn phương chấm dứt phải thông báo cho bên còn lại trong thời hạn và hình thức phù hợp.

Thông báo giúp bên còn lại biết về việc chấm dứt và có cơ sở thực hiện các quyền, nghĩa vụ liên quan.

Tuân thủ thời điểm chấm dứt

Hợp đồng có thể chấm dứt kể từ thời điểm:

·         Bên còn lại nhận được thông báo hợp lệ

·         Thời điểm được xác định trong thông báo

·         Thời điểm khác theo quy định pháp luật hoặc thỏa thuận

Việc xác định đúng thời điểm có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm của các bên sau khi hợp đồng kết thúc.

Đơn phương chấm dứt hợp đồng khác gì với hủy bỏ hợp đồng?

Đơn phương chấm dứt hợp đồng và hủy bỏ hợp đồng đều là cách thức làm chấm dứt quan hệ hợp đồng nhưng có điểm khác nhau.

Đơn phương chấm dứt hợp đồng thường làm chấm dứt việc thực hiện hợp đồng từ thời điểm chấm dứt, trong khi các nghĩa vụ đã thực hiện trước đó có thể vẫn được công nhận.

Hủy bỏ hợp đồng thường dẫn đến việc hợp đồng không còn hiệu lực theo cơ chế pháp luật quy định và các bên có thể phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.

Việc lựa chọn áp dụng hình thức nào phụ thuộc vào căn cứ pháp lý, nội dung hợp đồng và hậu quả mà các bên mong muốn đạt được.

Rủi ro khi đơn phương chấm dứt hợp đồng không đúng quy định

Nếu một bên tự ý chấm dứt hợp đồng mà không có căn cứ hợp pháp, có thể phát sinh các hậu quả như:

·         Bị yêu cầu tiếp tục thực hiện nghĩa vụ hợp đồng

·         Phải bồi thường thiệt hại phát sinh

·         Phải chịu phạt vi phạm nếu hợp đồng có quy định

·         Phải hoàn trả các khoản lợi ích đã nhận không đúng quy định

Do đó, trước khi đơn phương chấm dứt hợp đồng, bên thực hiện cần kiểm tra căn cứ pháp lý, điều khoản hợp đồng và nghĩa vụ thông báo.

Cách xác định một bên có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng hay không

Để đánh giá quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng, có thể xem xét theo trình tự:

1.    Xác định loại hợp đồng đang áp dụng

2.    Kiểm tra điều khoản về quyền chấm dứt trong hợp đồng

3.    Đánh giá hành vi vi phạm hoặc sự kiện phát sinh có thuộc căn cứ pháp luật cho phép hay không

4.    Kiểm tra yêu cầu về thông báo và thời hạn thực hiện

5.    Xác định hậu quả pháp lý sau khi chấm dứt

Việc đánh giá đầy đủ các yếu tố này giúp hạn chế nguy cơ tranh chấp giữa các bên.

Quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng chỉ được thực hiện khi có căn cứ hợp pháp và tuân thủ đúng điều kiện về trình tự, thủ tục. Bên muốn chấm dứt cần xem xét kỹ nội dung hợp đồng, mức độ vi phạm của bên còn lại và quy định pháp luật liên quan để bảo vệ quyền lợi của mình.

Nếu việc đơn phương chấm dứt không đáp ứng điều kiện cần thiết, bên thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm do vi phạm hợp đồng.