Minh bạch thuật toán nền tảng cần thể hiện những nội dung nào?

Theo Nghị định 147/2024/NĐ-CP, mạng xã hội trong nước phải mô tả quy trình, cách thức phân phối nội dung trên nền tảng và công bố công khai trong Thỏa thuận cung cấp dịch vụ hoặc Tiêu chuẩn cộng đồng để người sử dụng biết và lựa chọn sử dụng dịch vụ. Quy định tương ứng cũng được đặt ra với một số tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân nước ngoài cung cấp thông tin xuyên biên giới vào Việt Nam.

Nghĩa vụ minh bạch tập trung vào quy trình và cách thức phân phối nội dung

Khoản 2 Điều 35 Nghị định 147/2024/NĐ-CP đặt ra hai yêu cầu gắn liền với nhau đối với đơn vị cung cấp mạng xã hội trong nước: mô tả quy trình, cách thức phân phối nội dung và công bố công khai mô tả đó cho người sử dụng. Mục tiêu được quy định trực tiếp là để người dùng biết và có cơ sở lựa chọn sử dụng dịch vụ.

Điểm quan trọng nằm ở cụm từ “quy trình, cách thức phân phối nội dung”. Về bản chất, đây là lớp thông tin giải thích cách nền tảng đưa nội dung từ trạng thái được đăng tải đến trạng thái được hiển thị, sắp xếp, đề xuất hoặc phân phối đến một nhóm người dùng nhất định.

Nếu hệ thống vận hành hoàn toàn theo thứ tự thời gian, mô tả có thể tương đối đơn giản. Khi nền tảng sử dụng thuật toán để cá nhân hóa bảng tin, xếp hạng nội dung hoặc đề xuất nội dung cho những người chưa theo dõi tài khoản đăng tải, cơ chế phân phối trở nên phức tạp hơn. Khi đó, một bản mô tả có ý nghĩa phải đủ để người dùng hiểu được logic cơ bản quyết định những gì họ nhìn thấy.

Quy định hiện hành không đưa ra một danh mục đóng gồm từng tham số kỹ thuật phải công khai. Vì vậy, không nên diễn giải nghĩa vụ này thành yêu cầu bắt buộc doanh nghiệp phải công bố toàn bộ công thức chấm điểm, trọng số hoặc kiến trúc thuật toán.

Nội dung minh bạch nên làm rõ các bước chính của quá trình phân phối

Để việc mô tả “quy trình, cách thức phân phối” có giá trị thực tế, thông tin công khai trước hết cần thể hiện được chuỗi quyết định mà nội dung đi qua.

Ở mức dễ hiểu cho người sử dụng, nền tảng nên làm rõ các nội dung như:

·         Nội dung nào đủ điều kiện được đưa vào hệ thống phân phối hoặc đề xuất

·         Nội dung được phân phối trước cho nhóm người dùng nào

·         Hệ thống có thực hiện xếp hạng hoặc cá nhân hóa hay không

·         Những nhóm tín hiệu nào có thể ảnh hưởng đến việc nội dung được ưu tiên hoặc giảm ưu tiên

·         Nội dung có thể được mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi phân phối trong những điều kiện nào

·         Việc kiểm duyệt, cảnh báo hoặc xác định vi phạm ảnh hưởng ra sao đến khả năng tiếp tục được phân phối

Đây là cách diễn giải thực tiễn từ yêu cầu phải mô tả quy trình và cách thức. Nghị định 147/2024/NĐ-CP không quy định rằng từng mục trên là một trường thông tin bắt buộc độc lập; điểm pháp lý cốt lõi vẫn là bản mô tả phải phản ánh được cơ chế phân phối mà nền tảng thực tế đang áp dụng.

Chẳng hạn, nếu một mạng xã hội sử dụng lịch sử tương tác, chủ đề quan tâm và mức độ tương tác với nội dung để hình thành đề xuất, việc chỉ tuyên bố chung rằng “nội dung được cá nhân hóa nhằm cải thiện trải nghiệm” sẽ cung cấp rất ít thông tin về cách phân phối thực sự vận hành. Mô tả rõ nhóm yếu tố được xem xét sẽ giúp người dùng hiểu tốt hơn vì sao hai tài khoản có thể nhận được hai bảng tin khác nhau.

Minh bạch thuật toán không đồng nghĩa với công khai mã nguồn

Một cách hiểu dễ dẫn đến mở rộng quá mức nghĩa vụ là cho rằng “công khai thuật toán” bắt buộc phải công khai mã nguồn, mô hình máy học, trọng số xếp hạng hoặc công thức tính điểm chi tiết.

Nội dung được Nghị định 147/2024/NĐ-CP yêu cầu trực tiếp là mô tả quy trình, cách thức phân phối nội dung, không phải chuyển giao hoặc công bố toàn bộ cấu trúc kỹ thuật bên trong hệ thống.

Có thể phân biệt hai lớp minh bạch:

Minh bạch về cơ chế vận hành giúp người sử dụng biết nội dung được lựa chọn, xếp hạng và phân phối theo logic nào, những loại yếu tố nào có thể tác động đến kết quả và việc sử dụng dịch vụ có hệ quả gì đối với nội dung họ tiếp nhận.

Công khai bí mật kỹ thuật lại có thể bao gồm mã nguồn, hệ số trọng số, dữ liệu huấn luyện, cấu hình chống gian lận hoặc các thành phần kỹ thuật nội bộ khác.

Nghĩa vụ được quy định tại Nghị định 147 thuộc lớp thứ nhất. Do đó, một nền tảng không thể lấy lý do thuật toán là bí mật kinh doanh để không mô tả gì về cách phân phối; nhưng cũng không thể từ quy định này suy ra rằng doanh nghiệp đương nhiên phải công bố toàn bộ tài sản công nghệ của mình.

Ranh giới hợp lý là minh bạch đủ để người sử dụng hiểu cơ chế có ảnh hưởng đến trải nghiệm của họ, nhưng không tự động đồng nhất với việc tiết lộ toàn bộ chi tiết triển khai kỹ thuật.

Thông tin phải được công khai tại nơi người dùng có thể tiếp cận

Nghĩa vụ không dừng ở việc doanh nghiệp tự xây dựng tài liệu nội bộ. Khoản 2 Điều 35 xác định rõ nơi công khai là Thỏa thuận cung cấp dịch vụ/Tiêu chuẩn cộng đồng để người sử dụng biết và lựa chọn sử dụng dịch vụ.

Yêu cầu về vị trí công khai có ý nghĩa quan trọng. Một tài liệu kỹ thuật chỉ lưu hành trong doanh nghiệp hoặc chỉ cung cấp cho cơ quan quản lý không thay thế cho nghĩa vụ minh bạch trực tiếp với người sử dụng được nêu tại điều khoản này.

Về mặt tuân thủ, nội dung công khai cũng phải tương thích với cơ chế thực tế của nền tảng. Nếu Tiêu chuẩn cộng đồng mô tả một phương thức phân phối nhưng hệ thống thực tế vận hành theo một logic khác về bản chất, người sử dụng không còn nhận được thông tin có khả năng giúp họ đưa ra lựa chọn như mục đích của quy định.

Khi nền tảng thay đổi đáng kể cách xếp hạng, đề xuất hoặc phân phối nội dung, doanh nghiệp vì thế cần rà soát lại phần mô tả đã công khai để tránh tình trạng chính sách và cơ chế vận hành thực tế tách rời nhau. Đây là yêu cầu quản trị phát sinh từ nhu cầu duy trì tính chính xác của thông tin công khai; Nghị định không ấn định một chu kỳ riêng như phải cập nhật hằng tháng hoặc hằng quý đối với bản mô tả thuật toán.

Cả mạng xã hội trong nước và một số nền tảng xuyên biên giới đều thuộc phạm vi nghĩa vụ

Đối với cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội trong nước, nghĩa vụ mô tả và công khai quy trình, cách thức phân phối nội dung được quy định tại khoản 2 Điều 35 Nghị định 147/2024/NĐ-CP.

Với nhà cung cấp nước ngoài, phạm vi áp dụng cần đọc cùng Điều 23. Khoản 3 Điều này xác định nhóm tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân nước ngoài cung cấp thông tin xuyên biên giới vào Việt Nam phải thực hiện một loạt trách nhiệm nếu sử dụng dịch vụ cho thuê chỗ lưu trữ dữ liệu tại Việt Nam hoặc có tổng lượt truy cập từ Việt Nam thường xuyên trong một tháng, tính trung bình trong sáu tháng liên tục, từ 100.000 lượt trở lên. Trong các trách nhiệm đó có việc mô tả quy trình, cách thức phân phối nội dung trên mạng xã hội và công khai trong Thỏa thuận cung cấp dịch vụ/Tiêu chuẩn cộng đồng.

Như vậy, không nên đồng nhất mọi website hoặc mọi dịch vụ có thuật toán với đối tượng chịu cùng một nghĩa vụ. Quy định đang xét gắn với dịch vụ mạng xã hội và các điều kiện áp dụng cụ thể đối với hoạt động cung cấp thông tin xuyên biên giới.

Đến ngày 26/8/2026, Nghị định 147/2024/NĐ-CP đã hết hiệu lực một phần sau Nghị định 116/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 8/4/2026. Tuy nhiên, nghĩa vụ tại khoản 2 Điều 35 về mô tả và công khai cách phân phối nội dung vẫn tiếp tục được Nghị định 116/2026/NĐ-CP dẫn chiếu trong yêu cầu đối với hoạt động cung cấp dịch vụ mạng xã hội.

Doanh nghiệp nên kiểm tra tính minh bạch theo góc nhìn của người sử dụng

Một chính sách minh bạch đạt mục đích không nhất thiết phải mô tả hàng nghìn biến số của hệ thống. Điều cần kiểm tra là sau khi đọc Thỏa thuận cung cấp dịch vụ hoặc Tiêu chuẩn cộng đồng, một người sử dụng có thể hiểu được nền tảng tác động như thế nào đến việc nội dung xuất hiện trước mắt mình.

Có thể kiểm tra theo bốn lớp thông tin.

Thứ nhất, người dùng có nhận biết được nền tảng đang sử dụng cơ chế lựa chọn, xếp hạng hoặc đề xuất thay vì chỉ hiển thị nội dung theo trình tự tự nhiên hay không.

Thứ hai, chính sách có giải thích được các nhóm yếu tố chính tác động đến việc phân phối hay chỉ sử dụng những mô tả chung như “phù hợp”, “chất lượng” hoặc “tối ưu trải nghiệm” mà không cho biết chúng được xác định theo cơ chế nào.

Thứ ba, người dùng có hiểu được điều gì có thể làm nội dung được tăng, giảm hoặc ngừng phân phối, đặc biệt khi cơ chế đó liên quan đến tiêu chuẩn cộng đồng và hoạt động kiểm duyệt hay không.

Thứ tư, nội dung công khai có phản ánh đúng hệ thống đang vận hành hay đã trở nên lỗi thời sau các thay đổi lớn của cơ chế đề xuất.

Cách tiếp cận này giúp phân biệt minh bạch thực chất với việc chỉ có một điều khoản hình thức về thuật toán. Nghĩa vụ pháp lý không yêu cầu nền tảng giải thích mọi phép tính bên trong hệ thống, nhưng việc mô tả phải đủ liên quan đến chính “quy trình, cách thức phân phối nội dung” mà pháp luật yêu cầu công khai.

Nghĩa vụ minh bạch thuật toán nền tảng theo Nghị định 147/2024/NĐ-CP nên được hiểu chính xác là nghĩa vụ minh bạch về quy trình và cách thức phân phối nội dung. Nền tảng mạng xã hội phải công khai mô tả này trong Thỏa thuận cung cấp dịch vụ hoặc Tiêu chuẩn cộng đồng để người sử dụng biết và lựa chọn dịch vụ.

Do đó, trọng tâm không phải là công bố toàn bộ mã nguồn hay công thức bí mật của thuật toán. Điều cần thể hiện là logic vận hành có ý nghĩa đối với người sử dụng: nội dung được lựa chọn, xếp hạng, đề xuất và thay đổi phạm vi phân phối như thế nào, cùng những điều kiện chính ảnh hưởng đến quá trình đó. Với nền tảng xuyên biên giới, cần kiểm tra thêm điều kiện áp dụng tại Điều 23 trước khi xác định nghĩa vụ cụ thể.