Giới hạn quyền phát triển và ứng dụng công nghệ

Quyền phát triển và ứng dụng công nghệ được hiểu như thế nào?

Pháp luật hiện hành không thiết kế “quyền phát triển và ứng dụng công nghệ” như một quyền tuyệt đối, tách khỏi các nghĩa vụ và giới hạn pháp lý. Luật ghi nhận quyền tự do nghiên cứu, sáng tạo và thúc đẩy phát triển, ứng dụng công nghệ; đồng thời yêu cầu hoạt động này phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững

Vì vậy, có thể hiểu phạm vi của quyền theo nguyên tắc:

·         Được nghiên cứu, sáng tạo, phát triển và ứng dụng công nghệ theo quy định pháp luật

·         Được tự chủ trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phạm vi được pháp luật cho phép

·         Phải tuân thủ yêu cầu chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, tính trung thực, khách quan và trách nhiệm

·         Phải chịu trách nhiệm đối với hậu quả do hành vi vi phạm pháp luật hoặc cố ý không tuân thủ quy định gây ra

Luật cũng định hướng quản lý chủ yếu theo nguyên tắc hậu kiểm, tập trung đánh giá kết quả và bảo đảm quyền tự chủ, trách nhiệm giải trình; trong trường hợp cần thiết có thể áp dụng tiền kiểm nhưng không được gây cản trở hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Khi công nghệ xâm phạm lợi ích của Nhà nước hoặc quyền của người khác

Một giới hạn quan trọng xuất hiện khi hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo bị lợi dụng để xâm phạm lợi ích của Nhà nước hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Điều 14 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 nghiêm cấm việc lợi dụng hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân

Điều này có ý nghĩa trực tiếp đối với quyền phát triển và ứng dụng công nghệ: một công nghệ dù có giá trị về mặt kỹ thuật hoặc thương mại cũng không thể được sử dụng như cơ sở để hợp pháp hóa hành vi xâm phạm quyền của người khác.

Giới hạn này đặc biệt quan trọng đối với các công nghệ có khả năng tác động rộng đến con người, dữ liệu, tài sản hoặc hoạt động xã hội. Khi việc phát triển hoặc ứng dụng công nghệ tạo ra sự xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp, vấn đề không còn chỉ được đánh giá dưới góc độ đổi mới công nghệ mà còn phải tuân thủ các quy định pháp luật có liên quan.

Khi hoạt động công nghệ xâm phạm sở hữu trí tuệ hoặc làm sai lệch kết quả nghiên cứu

Quyền phát triển công nghệ không bao gồm quyền chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép thành quả công nghệ của chủ thể khác.

Điều 14 cấm hành vi chiếm đoạt, sử dụng trái phép kết quả nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo của tổ chức, cá nhân khác hoặc các hành vi khác xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Luật cũng cấm truyền bá thông tin sai sự thật, xuyên tạc kết quả nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo

Bên cạnh đó, Điều 8 yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ. Các hành vi như ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu được xác định là vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học

Do đó, giới hạn của quyền không chỉ nằm ở công nghệ được tạo ra là gì, mà còn nằm ở cách công nghệ được nghiên cứu, phát triển, chứng minh và sử dụng.

Khi việc thử nghiệm hoặc ứng dụng công nghệ tạo ra rủi ro nghiêm trọng

Một giới hạn đáng chú ý khác là yêu cầu bảo vệ tài nguyên, môi trường, đa dạng sinh học và sức khỏe cộng đồng.

Luật nghiêm cấm việc cố ý không tuân thủ quy định trong nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo hoặc cố ý che giấu rủi ro khi nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng công nghệ nếu hành vi đó gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài nguyên, môi trường, đa dạng sinh học hoặc sức khỏe cộng đồng

Điểm cần phân biệt là pháp luật không đồng nghĩa mọi rủi ro công nghệ đều bị cấm. Luật năm 2025 xây dựng cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo khi chủ thể tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định và biện pháp phòng ngừa rủi ro theo pháp luật

Như vậy, giới hạn nằm ở rủi ro không được kiểm soát hoặc cố ý che giấu, chứ không phải ở việc mọi hoạt động đổi mới đều phải loại bỏ hoàn toàn rủi ro.

Công nghệ liên quan trực tiếp đến con người phải chịu giới hạn kiểm soát chặt hơn

Đối với y tế, công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo và các lĩnh vực khác liên quan trực tiếp đến con người, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 đặt ra yêu cầu đặc biệt: việc phát triển và ứng dụng công nghệ phải tuân thủ pháp luật có liên quan và luôn đặt dưới sự giám sát, kiểm soát của con người

Đây là giới hạn quan trọng vì công nghệ trong các lĩnh vực này có thể trực tiếp tác động đến sức khỏe, tính mạng, quyền con người hoặc các quyết định ảnh hưởng đến cá nhân.

Ngoài ra, khi công nghệ, quy trình, sản phẩm hoặc mô hình kinh doanh mới chưa phù hợp với khuôn khổ pháp luật hiện hành, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát có thể được áp dụng trong phạm vi, thời gian và không gian giới hạn. Việc thử nghiệm phải đáp ứng yêu cầu về quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, lợi ích công cộng và quyền lợi của người tham gia, đồng thời phải lựa chọn phạm vi thử nghiệm để hạn chế nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống kinh tế - xã hội

Vì vậy, đối với công nghệ có tác động lớn hoặc mức độ rủi ro cao, quyền phát triển và ứng dụng không đồng nghĩa với quyền triển khai không giới hạn.

Khi nào quyền phát triển và ứng dụng công nghệ bị giới hạn?

Có thể khái quát các trường hợp chính như sau:

·         Khi hoạt động công nghệ xâm phạm lợi ích của Nhà nước

·         Khi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân

·         Khi chiếm đoạt hoặc sử dụng trái phép kết quả nghiên cứu, phát triển công nghệ của chủ thể khác

·         Khi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

·         Khi truyền bá thông tin sai sự thật hoặc xuyên tạc kết quả nghiên cứu, phát triển công nghệ

·         Khi cố ý không tuân thủ quy định trong nghiên cứu, thử nghiệm hoặc ứng dụng công nghệ

·         Khi cố ý che giấu rủi ro và gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài nguyên, môi trường, đa dạng sinh học hoặc sức khỏe cộng đồng

·         Khi công nghệ liên quan trực tiếp đến con người nhưng không bảo đảm yêu cầu giám sát, kiểm soát của con người

·         Khi hoạt động thử nghiệm công nghệ thuộc trường hợp phải thực hiện theo cơ chế thử nghiệm có kiểm soát nhưng không đáp ứng các điều kiện pháp luật đặt ra

Như vậy, giới hạn của quyền được xác định theo đối tượng bị tác động, mức độ rủi ro, cách thức thực hiện và yêu cầu pháp lý áp dụng cho từng loại công nghệ, thay vì chỉ dựa vào bản thân công nghệ đó.

Trên cơ sở Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, quyền phát triển và ứng dụng công nghệ được bảo đảm để thúc đẩy nghiên cứu, sáng tạo và chuyển hóa tri thức thành giá trị thực tiễn. Tuy nhiên, quyền này phải được thực hiện trong giới hạn bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, sở hữu trí tuệ, sức khỏe cộng đồng, môi trường và các yêu cầu về an toàn, trách nhiệm, kiểm soát rủi ro. Đối với công nghệ liên quan trực tiếp đến con người hoặc công nghệ mới có rủi ro cao, pháp luật còn đặt ra cơ chế giám sát hoặc thử nghiệm có kiểm soát phù hợp