Căn cứ xác định trách nhiệm của chủ thể cung cấp công nghệ

Trong quan hệ chuyển giao công nghệ, pháp luật quy định trực tiếp nghĩa vụ của bên giao công nghệ, trong đó có nghĩa vụ bảo đảm quyền chuyển giao hợp pháp, thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng và bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng. Trong quan hệ dân sự nói chung, trách nhiệm còn có thể phát sinh từ việc vi phạm nghĩa vụ hoặc từ hành vi gây thiệt hại ngoài hợp đồng.

Vì vậy, việc xác định trách nhiệm cần đi theo chuỗi: xác định vai trò pháp lý → xác định nghĩa vụ → xác định hành vi vi phạm → xác định hậu quả và quan hệ nhân quả → kiểm tra căn cứ miễn, giảm hoặc phân chia trách nhiệm.

Xác định đúng tư cách pháp lý của chủ thể cung cấp công nghệ

“Chủ thể cung cấp công nghệ” là cách gọi có phạm vi rộng. Trong từng quan hệ cụ thể, chủ thể này có thể là bên giao công nghệ, nhà cung cấp sản phẩm hoặc dịch vụ công nghệ, đơn vị phát triển, đơn vị vận hành hoặc một chủ thể trung gian.

Tư cách pháp lý có ý nghĩa quyết định vì trách nhiệm chỉ có thể được đặt ra tương ứng với quyền, nghĩa vụ và phạm vi kiểm soát mà pháp luật hoặc hợp đồng giao cho chủ thể đó. Chẳng hạn, trong hoạt động chuyển giao công nghệ, Luật Chuyển giao công nghệ xác định riêng quyền và nghĩa vụ của bên giao và bên nhận công nghệ. Bên giao phải bảo đảm quyền chuyển giao công nghệ là hợp pháp và thực hiện đúng những cam kết thuộc trách nhiệm của mình.

Do đó, không nên xác định trách nhiệm chỉ dựa trên việc một doanh nghiệp “có liên quan đến công nghệ”. Cần chứng minh doanh nghiệp đó thực sự đảm nhận chức năng nào trong quá trình cung cấp, chuyển giao hoặc khai thác công nghệ.

Trường hợp có nhiều chủ thể cùng tham gia, như đơn vị phát triển phần mềm, đơn vị sở hữu giải pháp, nhà cung cấp dịch vụ và doanh nghiệp trực tiếp triển khai, trách nhiệm của từng bên phải được tách theo phần công việc và quyền kiểm soát thực tế của họ.

Căn cứ vào nghĩa vụ do pháp luật và hợp đồng xác lập

Sau khi xác định đúng chủ thể, căn cứ trực tiếp nhất là nghĩa vụ mà chủ thể cung cấp công nghệ phải thực hiện.

Nghĩa vụ có thể phát sinh từ:

·         Quy định của pháp luật áp dụng đối với loại công nghệ hoặc hoạt động cung cấp công nghệ

·         Hợp đồng giữa bên cung cấp và bên nhận công nghệ

·         Cam kết về tính năng, chất lượng, phạm vi sử dụng, hỗ trợ kỹ thuật hoặc bảo mật

·         Nghĩa vụ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bên nhận hoặc bên thứ ba

Đối với chuyển giao công nghệ, Điều 25 Luật Chuyển giao công nghệ quy định bên giao phải thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng và phải bồi thường thiệt hại cho bên nhận công nghệ, bên thứ ba do vi phạm hợp đồng. Đây là cơ sở chuyên ngành quan trọng khi công nghệ được cung cấp thông qua một giao dịch chuyển giao.

Ở cấp độ chung, Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015 xác định bên có nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm dân sự khi không thực hiện nghĩa vụ đúng thời hạn, thực hiện không đầy đủ hoặc thực hiện không đúng nội dung nghĩa vụ.

Vì thế, khi xem xét một sự cố công nghệ, câu hỏi quan trọng không chỉ là “công nghệ có lỗi hay không”, mà còn là: chủ thể cung cấp đã cam kết phải làm gì và nghĩa vụ đó có được thực hiện đúng hay không.

Hành vi vi phạm phải gắn với phạm vi kiểm soát của chủ thể

Một chủ thể chỉ nên chịu trách nhiệm đối với hành vi hoặc nghĩa vụ nằm trong phạm vi mà họ có khả năng thực hiện, kiểm soát hoặc phải chịu trách nhiệm theo pháp luật và thỏa thuận.

Hành vi làm phát sinh trách nhiệm có thể biểu hiện dưới nhiều dạng, chẳng hạn cung cấp công nghệ không đúng thông số đã cam kết, không thực hiện nghĩa vụ hỗ trợ, không bảo đảm quyền chuyển giao hợp pháp, không cảnh báo giới hạn sử dụng đã biết hoặc không thực hiện biện pháp mà pháp luật bắt buộc.

Ngược lại, nếu thiệt hại phát sinh hoàn toàn từ hoạt động do bên nhận tự thay đổi, vận hành sai hướng dẫn hoặc sử dụng công nghệ ngoài phạm vi đã thỏa thuận, cần đánh giá lại mức độ đóng góp của bên cung cấp vào hậu quả thay vì mặc nhiên quy toàn bộ trách nhiệm cho họ.

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng khi một hệ thống công nghệ gồm nhiều thành phần của nhiều nhà cung cấp. Lỗi của hạ tầng, dữ liệu, phần mềm tích hợp hoặc cách vận hành có thể xuất phát từ các chủ thể khác nhau. Việc xác định ai chịu trách nhiệm phải bám vào điểm phát sinh vi phạm và khả năng kiểm soát điểm đó.

Thiệt hại và quan hệ nhân quả là căn cứ quan trọng để yêu cầu bồi thường

Không phải mọi vi phạm kỹ thuật đều dẫn đến một nghĩa vụ bồi thường giống nhau. Khi yêu cầu bồi thường thiệt hại, phải làm rõ hậu quả thực tế và mối liên hệ giữa hành vi của chủ thể cung cấp công nghệ với hậu quả đó.

Đối với trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng, Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra trách nhiệm khi một chủ thể có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác và gây thiệt hại. Hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán cũng yêu cầu xác định hành vi xâm phạm, thiệt hại xảy ra và mối quan hệ nhân quả tương ứng.

Trong một tranh chấp công nghệ, vì vậy cần trả lời tối thiểu ba vấn đề:

·         Chủ thể cung cấp đã thực hiện hoặc không thực hiện hành vi nào

·         Thiệt hại thực tế nào đã phát sinh

·         Nếu không có hành vi đó thì thiệt hại có xảy ra theo cùng cách hay không

Quan hệ nhân quả càng bị gián đoạn bởi lỗi vận hành, việc thay đổi hệ thống của bên nhận, sự can thiệp của bên thứ ba hoặc nguyên nhân độc lập thì càng khó quy toàn bộ hậu quả cho chủ thể cung cấp.

Đây cũng là lý do không thể chỉ dựa vào thời điểm “hệ thống xảy ra lỗi sau khi được cung cấp” để kết luận trách nhiệm. Sự kế tiếp về thời gian không tự chứng minh được quan hệ nhân quả pháp lý.

Lỗi không phải lúc nào cũng là điều kiện duy nhất để phát sinh trách nhiệm

Một cách hiểu dễ gặp là chủ thể cung cấp công nghệ chỉ phải chịu trách nhiệm nếu chứng minh được họ “có lỗi”. Cách nhìn này chưa đầy đủ.

Đối với trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ, trọng tâm trước hết là có nghĩa vụ và có hành vi không thực hiện đúng nghĩa vụ. Điều 351 Bộ luật Dân sự quy định bên vi phạm phải chịu trách nhiệm dân sự, đồng thời ghi nhận các trường hợp loại trừ như sự kiện bất khả kháng hoặc việc không thực hiện được nghĩa vụ hoàn toàn do lỗi của bên có quyền, trừ khi có thỏa thuận hoặc quy định khác.

Đối với bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Điều 584 Bộ luật Dân sự cũng không đặt “có lỗi của người gây thiệt hại” thành một điều kiện chung độc lập trong mọi trường hợp. Pháp luật đồng thời quy định việc loại trừ trách nhiệm khi thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, nếu không có thỏa thuận hoặc quy định khác.

Vì vậy, lỗi vẫn có giá trị khi đánh giá trách nhiệm và mức độ đóng góp vào thiệt hại, nhưng không nên sử dụng một công thức duy nhất là “không chứng minh được lỗi thì không có trách nhiệm” cho mọi quan hệ cung cấp công nghệ.

Trách nhiệm phải được phân chia khi nhiều chủ thể cùng tạo ra rủi ro

Trong thực tế, công nghệ thường không được tạo ra và đưa vào sử dụng bởi một chủ thể duy nhất. Một bên có thể phát triển công nghệ, bên khác cung cấp hạ tầng, một đơn vị tích hợp hệ thống và khách hàng lại trực tiếp quản trị hoặc vận hành.

Khi đó, trách nhiệm cần được phân định theo nghĩa vụ, hành vi và mức độ đóng góp của từng chủ thể vào hậu quả, thay vì lựa chọn một bên chỉ vì bên đó đứng tên cung cấp công nghệ.

Một số tình huống cần tách rõ gồm:

·         Lỗi vốn có của công nghệ trước khi bàn giao

·         Vi phạm nghĩa vụ triển khai hoặc cấu hình

·         Sai sót trong dữ liệu do bên nhận cung cấp

·         Việc bên nhận tự sửa đổi hệ thống

·         Hành vi của nhà thầu hoặc bên thứ ba

·         Sự kiện khách quan nằm ngoài khả năng kiểm soát hợp lý

Nếu nhiều nguyên nhân cùng dẫn đến một thiệt hại, việc xác định trách nhiệm phải làm rõ nguyên nhân nào thuộc phạm vi của từng chủ thể. Đây là cơ sở để tránh hai cực đoan: miễn toàn bộ trách nhiệm cho nhà cung cấp chỉ vì có lỗi của người sử dụng, hoặc buộc nhà cung cấp chịu toàn bộ thiệt hại dù hậu quả còn do hành vi độc lập của các bên khác.

Về bản chất, trách nhiệm của chủ thể cung cấp công nghệ được xác định không phải từ tên gọi của chủ thể mà từ quan hệ pháp lý cụ thể. Cần xác định họ giữ vai trò gì, có nghĩa vụ nào theo pháp luật và hợp đồng, đã vi phạm nghĩa vụ hoặc xâm phạm quyền lợi nào, hậu quả thực tế ra sao và có quan hệ nhân quả với hành vi đó hay không.

Sau đó mới xem xét lỗi của các bên, sự kiện bất khả kháng, hành vi của bên bị thiệt hại, sự tham gia của bên thứ ba và những căn cứ miễn hoặc phân chia trách nhiệm. Cách xác định này giúp trách nhiệm được đặt đúng vào chủ thể có nghĩa vụ và có đóng góp thực tế vào thiệt hại, thay vì mặc nhiên quy trách nhiệm cho bất kỳ tổ chức nào có liên quan đến công nghệ.