Những nghĩa vụ trong hoạt động công nghệ cần thực hiện

Về nguyên tắc, có thể hệ thống các nghĩa vụ cơ bản thành các nhóm sau.

Tuân thủ đúng phạm vi hoạt động và quy định pháp luật liên quan

Nghĩa vụ đầu tiên là thực hiện hoạt động công nghệ trong đúng phạm vi pháp luật cho phép và tuân thủ các quy định chuyên ngành có liên quan.

Đối với tổ chức khoa học và công nghệ, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 quy định tổ chức phải thực hiện hoạt động đúng lĩnh vực được ghi trong Giấy chứng nhận đăng ký tổ chức khoa học và công nghệ, đồng thời phải duy trì các điều kiện của tổ chức trong suốt quá trình hoạt động và thực hiện yêu cầu quản lý nhà nước.

Đối với hoạt động công nghiệp công nghệ số, chủ thể còn phải tuân thủ pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, dữ liệu, dữ liệu cá nhân và các quy định pháp luật khác có liên quan.

Vì vậy, trước khi triển khai một hoạt động công nghệ, cần xác định ít nhất:

·         Chủ thể thực hiện là cá nhân, tổ chức hay doanh nghiệp

·         Hoạt động thuộc nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, chuyển giao, sản xuất hay cung cấp dịch vụ công nghệ

·         Có thuộc lĩnh vực kinh doanh, sản phẩm hoặc công nghệ phải đáp ứng điều kiện riêng hay không

·         Có cần đăng ký, cấp phép, chứng nhận hoặc thực hiện thủ tục chuyên ngành hay không

Bảo đảm tính trung thực, liêm chính và trách nhiệm trong hoạt động công nghệ

Đối với hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ, nghĩa vụ không chỉ dừng ở việc tuân thủ thủ tục mà còn bao gồm yêu cầu về tính trung thực và liêm chính.

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân bảo đảm tuân thủ liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ. Các hành vi như ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu được xác định là vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.

Đối với cá nhân hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nghĩa vụ còn bao gồm:

·         Đóng góp trí tuệ, tài năng cho sự phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

·         Tuân thủ liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp

·         Thực hiện trách nhiệm truyền thông, phổ biến tri thức và kết quả khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo

·         Tuân thủ quy định của tổ chức nơi làm việc và thỏa thuận với tổ chức đầu tư, tài trợ khi công bố kết quả, đăng ký quyền sở hữu trí tuệ hoặc chuyển giao công nghệ

·         Thực hiện các nghĩa vụ khác theo pháp luật có liên quan

Đây là cơ sở để bảo đảm kết quả nghiên cứu, sản phẩm hoặc giải pháp công nghệ có thể được kiểm chứng, sử dụng và khai thác hợp pháp.

Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, dữ liệu và thông tin liên quan

Hoạt động công nghệ thường tạo ra hoặc sử dụng tài sản trí tuệ, dữ liệu và thông tin kỹ thuật. Vì vậy, chủ thể tham gia phải đồng thời bảo vệ quyền hợp pháp của mình và tôn trọng quyền của chủ thể khác.

Đối với công nghiệp công nghệ số, Luật Công nghiệp công nghệ số xác định việc vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trong công nghiệp công nghệ số là hành vi bị cấm. Luật cũng yêu cầu chủ thể tham gia hoạt động này tuân thủ pháp luật về dữ liệu, dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin mạng và an ninh mạng.

Về thực tế, nghĩa vụ này có thể liên quan đến:

·         Xác định quyền đối với phần mềm, sáng chế, thiết kế, dữ liệu và kết quả nghiên cứu

·         Không sử dụng hoặc sao chép trái phép tài sản trí tuệ của người khác

·         Kiểm soát quyền truy cập và khai thác dữ liệu

·         Bảo vệ dữ liệu cá nhân và thông tin thuộc phạm vi bảo mật

·         Kiểm tra điều kiện công bố, chuyển giao hoặc thương mại hóa kết quả công nghệ

Đặc biệt, khi kết quả nghiên cứu có sử dụng nguồn lực nhà nước hoặc liên quan đến tổ chức đầu tư, tài trợ, việc công bố và đăng ký quyền sở hữu trí tuệ cần được thực hiện theo các quy định và thỏa thuận tương ứng.

Thực hiện đầy đủ nhiệm vụ, hợp đồng và trách nhiệm báo cáo

Nghĩa vụ trong hoạt động công nghệ còn gắn với trách nhiệm thực hiện đúng nhiệm vụ đã nhận và cung cấp thông tin theo yêu cầu pháp luật.

Đối với tổ chức khoa học và công nghệ, pháp luật yêu cầu thực hiện hoạt động đúng lĩnh vực đăng ký, đáp ứng các điều kiện hoạt động, thực hiện yêu cầu quản lý nhà nước và cập nhật thông tin tình hình, kết quả hoạt động hằng năm trên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.

Trong những hoạt động có sử dụng ngân sách nhà nước, nghĩa vụ về thông tin, công khai, đánh giá và báo cáo có thể được quy định cụ thể hơn. Pháp luật hiện hành cũng đặt ra yêu cầu phổ biến, lan tỏa tri thức và công bố kết quả đối với tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước hoặc được hưởng ưu đãi, hỗ trợ, tài trợ từ Nhà nước, với ngoại lệ đối với thông tin thuộc bí mật nhà nước hoặc việc công bố có thể ảnh hưởng đến khả năng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Do đó, chủ thể cần quản lý đầy đủ:

·         Hợp đồng và nhiệm vụ được giao

·         Tiến độ và kết quả thực hiện

·         Hồ sơ, dữ liệu và tài liệu chứng minh kết quả

·         Nghĩa vụ báo cáo định kỳ hoặc đột xuất

·         Nghĩa vụ công bố, cập nhật thông tin khi pháp luật yêu cầu

Quản trị rủi ro và bảo đảm an toàn trong quá trình thực hiện

Công nghệ thường đi kèm rủi ro về kỹ thuật, dữ liệu, an toàn, an ninh và tác động xã hội. Pháp luật hiện hành không đồng nhất việc chấp nhận rủi ro với việc được miễn mọi trách nhiệm.

Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025 thừa nhận rủi ro trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhưng yêu cầu có biện pháp quản trị rủi ro phù hợp.

Trong công nghiệp công nghệ số, nghĩa vụ tuân thủ pháp luật về an toàn thông tin mạng, an ninh mạng, dữ liệu và dữ liệu cá nhân được quy định trực tiếp đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân tham gia hoặc có liên quan.

Vì vậy, việc quản trị rủi ro nên được thực hiện từ trước khi triển khai thay vì chỉ xử lý khi sự cố xảy ra. Tùy hoạt động, cần xem xét:

·         Rủi ro kỹ thuật và vận hành

·         Rủi ro đối với dữ liệu và thông tin

·         Rủi ro về quyền sở hữu trí tuệ

·         Rủi ro về an toàn, an ninh mạng

·         Rủi ro phát sinh từ việc thử nghiệm hoặc đưa công nghệ vào thực tế

·         Biện pháp kiểm soát, giám sát và xử lý sự cố

Không thực hiện các hành vi bị pháp luật cấm và đáp ứng nghĩa vụ chuyên ngành

Bên cạnh các nghĩa vụ tích cực, chủ thể tham gia hoạt động công nghệ còn phải tránh các hành vi bị cấm.

Luật Công nghiệp công nghệ số hiện hành cấm các hành vi như vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trong công nghiệp công nghệ số, sử dụng sản phẩm hoặc dịch vụ công nghệ số để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, giả mạo hoặc gian dối để hưởng chính sách ưu đãi, hỗ trợ, cản trở hoạt động hợp pháp hoặc hỗ trợ hoạt động bất hợp pháp về công nghiệp công nghệ số.

Đồng thời, không nên hiểu “nghĩa vụ cơ bản” là toàn bộ nghĩa vụ pháp lý của mọi chủ thể. Khi công nghệ được sử dụng trong một lĩnh vực đặc thù, chủ thể còn phải đáp ứng các quy định chuyên ngành tương ứng. Ví dụ, pháp luật có thể đặt thêm yêu cầu về điều kiện hoạt động, tiêu chuẩn, quy chuẩn, an toàn, chuyển giao công nghệ, môi trường, thuế hoặc giấy phép tùy sản phẩm và lĩnh vực.

Do đó, cách tiếp cận phù hợp là xác định nghĩa vụ theo ba tầng:

1.    Nghĩa vụ chung: Tuân thủ pháp luật, bảo đảm liêm chính, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể khác

2.    Nghĩa vụ theo loại hoạt động: Nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, chuyển giao, sản xuất hoặc cung cấp dịch vụ công nghệ

3.    Nghĩa vụ chuyên ngành: Các điều kiện, tiêu chuẩn, giấy phép, quy chuẩn và yêu cầu riêng của lĩnh vực hoặc loại công nghệ

Tóm lại, chủ thể tham gia hoạt động công nghệ cần bảo đảm đồng thời đúng phạm vi pháp luật, trung thực và liêm chính, bảo vệ sở hữu trí tuệ và dữ liệu, thực hiện đúng nhiệm vụ và nghĩa vụ báo cáo, quản trị rủi ro và không thực hiện hành vi bị cấm. Đối với từng trường hợp cụ thể, cần đối chiếu thêm luật chuyên ngành vì nghĩa vụ thực tế có thể rộng hơn các nhóm cơ bản này. Các quy định hiện hành về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và công nghiệp công nghệ số đều xác lập phạm vi áp dụng rộng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.