Khi nào pháp luật hạn chế ứng dụng công nghệ?

Đáng chú ý, Luật Chuyển giao công nghệ hiện hành phân biệt rõ công nghệ hạn chế chuyển giao và công nghệ cấm chuyển giao; trong khi Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 01/03/2026 đặt ra cả nhóm hành vi bị cấm và cơ chế quản lý theo mức độ rủi ro.

Pháp luật hạn chế ứng dụng công nghệ theo những cách nào?

Có thể nhận diện bốn cơ chế chính:

·         Cấm trực tiếp một công nghệ hoặc một mục đích sử dụng nhất định

·         Hạn chế việc chuyển giao, cung cấp hoặc triển khai công nghệ

·         Cho phép sử dụng nhưng phải đáp ứng điều kiện, tiêu chuẩn, giấy phép hoặc đánh giá trước

·         Cho phép tiếp tục sử dụng nhưng đặt dưới cơ chế giám sát, can thiệp, tạm dừng hoặc thu hồi khi phát sinh rủi ro

Điểm quan trọng là “hạn chế ứng dụng công nghệ” không đồng nghĩa với việc Nhà nước cấm toàn bộ công nghệ. Trong nhiều lĩnh vực, pháp luật chỉ giới hạn cách công nghệ được đưa vào thực tế. Chẳng hạn, pháp luật về viễn thông có thể yêu cầu giấy phép, giới hạn phạm vi thử nghiệm và đặt điều kiện kỹ thuật, an toàn đối với mạng hoặc dịch vụ; với AI rủi ro cao, pháp luật còn yêu cầu đánh giá sự phù hợp trước khi đưa hệ thống vào sử dụng.

Khi công nghệ đe dọa quốc phòng, an ninh hoặc trật tự, an toàn xã hội

Đây là một trong những nhóm lý do trực tiếp nhất để pháp luật đặt giới hạn. Nếu công nghệ hoặc cách sử dụng công nghệ có khả năng gây phương hại đến quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự hoặc an toàn xã hội, Nhà nước có thể cấm hoặc kiểm soát chặt việc sử dụng.

Luật Chuyển giao công nghệ quy định cấm chuyển giao công nghệ tạo ra sản phẩm gây hậu quả xấu đến phát triển kinh tế - xã hội hoặc ảnh hưởng xấu đến quốc phòng, an ninh, trật tự và an toàn xã hội. Pháp luật viễn thông cũng cấm lợi dụng hoạt động viễn thông để gây phương hại đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và một số lợi ích công cộng khác.

Với AI, Luật Trí tuệ nhân tạo cấm phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống AI nhằm tạo hoặc phổ biến nội dung giả mạo có khả năng gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội; đồng thời cấm một số cách sử dụng AI để lừa dối, thao túng con người hoặc lợi dụng nhóm dễ bị tổn thương gây tổn hại.

Như vậy, yếu tố quyết định không chỉ là “công nghệ gì”, mà còn là công nghệ được sử dụng để làm gì, trong bối cảnh nào và mức độ rủi ro đối với lợi ích công cộng ra sao.

Khi công nghệ có nguy cơ gây hại cho con người, sức khỏe hoặc môi trường

Pháp luật có thể hạn chế công nghệ khi quá trình vận hành hoặc sản phẩm tạo ra từ công nghệ tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe con người, an toàn lao động, tài nguyên, môi trường hoặc đa dạng sinh học.

Luật Chuyển giao công nghệ hiện hành xếp vào nhóm công nghệ cấm chuyển giao những công nghệ không đáp ứng yêu cầu về an toàn lao động, sức khỏe con người, tài nguyên, môi trường và đa dạng sinh học; đồng thời cấm một số công nghệ sử dụng hóa chất độc hại, phát sinh chất thải hoặc sử dụng chất phóng xạ khi không đáp ứng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Điều này cho thấy pháp luật thường không đánh giá công nghệ chỉ bằng khả năng kỹ thuật. Một công nghệ có thể hoạt động được về mặt kỹ thuật nhưng vẫn bị hạn chế nếu điều kiện vận hành không bảo đảm mức an toàn pháp lý cần thiết.

Khi công nghệ tác động đến quyền, dữ liệu và lợi ích hợp pháp của con người

Một công nghệ cũng có thể bị hạn chế khi việc sử dụng nó dẫn tới xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp hoặc sử dụng dữ liệu trái quy định.

Ví dụ, Luật Trí tuệ nhân tạo cấm thu thập, xử lý hoặc sử dụng dữ liệu để phát triển, huấn luyện, kiểm thử hoặc vận hành hệ thống AI trái với pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ và an ninh mạng. Luật cũng cấm cản trở, vô hiệu hóa hoặc làm sai lệch cơ chế giám sát, can thiệp và kiểm soát của con người đối với AI.

Vì vậy, việc một công nghệ có khả năng thực hiện một chức năng nào đó không có nghĩa người sử dụng đương nhiên được phép triển khai chức năng đó. Nếu phương thức triển khai làm phát sinh xâm phạm quyền riêng tư, dữ liệu, sở hữu trí tuệ hoặc các quyền lợi hợp pháp khác, giới hạn pháp lý có thể được áp dụng.

Khi công nghệ thuộc nhóm rủi ro cao hoặc chưa đáp ứng điều kiện pháp lý

Một dạng hạn chế phổ biến khác là không cấm tuyệt đối mà yêu cầu công nghệ phải vượt qua một “cổng pháp lý” trước khi được triển khai.

Luật Trí tuệ nhân tạo quy định hệ thống AI có rủi ro cao phải được quản lý theo các yêu cầu về quản trị rủi ro, dữ liệu, hồ sơ kỹ thuật, khả năng giám sát và can thiệp của con người, minh bạch, xử lý sự cố và giải trình. Đối với hệ thống thuộc diện phải đánh giá sự phù hợp, kết quả đánh giá là điều kiện để được phép đưa hệ thống vào sử dụng. Khi phát sinh sự cố nghiêm trọng, cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu tạm dừng, thu hồi hoặc đánh giá lại hệ thống.

Trong lĩnh vực viễn thông, việc thử nghiệm mạng hoặc dịch vụ mới cũng có thể bị giới hạn về phạm vi, quy mô và phải đáp ứng phương án kỹ thuật, kết nối, giá cước, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.

Cơ chế này phản ánh cách tiếp cận “cho phép có điều kiện”: công nghệ không bị loại bỏ, nhưng chỉ được ứng dụng trong phạm vi mà pháp luật xác định là có thể kiểm soát được rủi ro.

Khi công nghệ thuộc diện hạn chế chuyển giao hoặc phải có giấy phép

Cần phân biệt “hạn chế ứng dụng” với “hạn chế chuyển giao”. Một công nghệ thuộc diện hạn chế chuyển giao không đồng nghĩa mọi hình thức sử dụng công nghệ đó đều bị cấm. Hạn chế có thể nằm ở khâu đưa công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam, chuyển giao trong nước hoặc chuyển giao ra nước ngoài.

Theo Luật Chuyển giao công nghệ, một số trường hợp hạn chế chuyển giao gồm công nghệ không còn được sử dụng phổ biến ở các quốc gia công nghiệp phát triển; công nghệ sử dụng hóa chất độc hại hoặc phát sinh chất thải nguy hại trong giới hạn luật định; công nghệ tạo sản phẩm bằng phương pháp biến đổi gen; công nghệ sử dụng chất phóng xạ trong trường hợp luật quy định; công nghệ sử dụng tài nguyên, khoáng sản hạn chế khai thác; công nghệ nhân giống, nuôi, trồng giống mới chưa được kiểm nghiệm; hoặc công nghệ tạo ra sản phẩm có ảnh hưởng xấu đến phong tục, tập quán, truyền thống và đạo đức xã hội.

Đối với công nghệ hạn chế chuyển giao, luật yêu cầu thực hiện thủ tục đề nghị cấp giấy phép chuyển giao công nghệ. Ngược lại, công nghệ thuộc diện cấm chuyển giao thì không thể thực hiện việc chuyển giao theo cơ chế thông thường của Luật Chuyển giao công nghệ.

Cần xác định điều gì trước khi kết luận một công nghệ bị hạn chế?

Không nên chỉ dựa vào tên gọi của công nghệ để kết luận “bị cấm” hoặc “bị hạn chế”. Cần kiểm tra ít nhất bốn yếu tố:

·         Công nghệ hoặc hệ thống có thuộc danh mục, nhóm rủi ro hoặc đối tượng bị điều chỉnh đặc biệt hay không

·         Mục đích và cách thức sử dụng có thuộc hành vi bị cấm hay không

·         Việc triển khai có phải đáp ứng giấy phép, tiêu chuẩn, quy chuẩn, đánh giá sự phù hợp hoặc điều kiện chuyên ngành hay không

·         Có phát sinh rủi ro đối với quốc phòng, an ninh, trật tự, sức khỏe, môi trường, dữ liệu hoặc quyền lợi hợp pháp của người khác hay không

Do đó, cùng một công nghệ có thể được phép trong một bối cảnh nhưng bị hạn chế trong bối cảnh khác. Chẳng hạn, pháp luật AI hiện hành áp dụng quản lý theo mức độ rủi ro; còn pháp luật chuyển giao công nghệ phân chia công nghệ theo các nhóm khuyến khích, hạn chế và cấm chuyển giao.

Tóm lại, pháp luật có thể hạn chế hoặc cấm ứng dụng công nghệ khi công nghệ hoặc cách sử dụng công nghệ tạo ra rủi ro hoặc tác động không được pháp luật chấp nhận, đặc biệt liên quan đến quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, sức khỏe, môi trường, dữ liệu và quyền lợi hợp pháp. Tuy nhiên, biện pháp pháp lý không phải lúc nào cũng là cấm tuyệt đối; nhiều trường hợp pháp luật lựa chọn giấy phép, điều kiện triển khai, đánh giá rủi ro, tiêu chuẩn kỹ thuật, giám sát, tạm dừng hoặc thu hồi.