Khi nào hợp đồng bị vô hiệu?

Căn cứ xác định hợp đồng vô hiệu chủ yếu dựa trên các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự và các trường hợp vô hiệu cụ thể được quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2015.

Hợp đồng phải đáp ứng điều kiện nào để có hiệu lực?

Một hợp đồng chỉ được công nhận có hiệu lực khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp lý cơ bản:

·         Chủ thể giao kết hợp đồng có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với loại giao dịch được xác lập

·         Các bên tham gia hợp đồng hoàn toàn tự nguyện

·         Mục đích và nội dung của hợp đồng không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội

·         Hình thức hợp đồng phù hợp với quy định pháp luật trong trường hợp pháp luật yêu cầu

Nếu một trong các điều kiện trên không được đáp ứng, hợp đồng có thể bị tuyên bố vô hiệu.

Hợp đồng vô hiệu do chủ thể giao kết không có năng lực phù hợp

Một trong những căn cứ phổ biến khiến hợp đồng bị vô hiệu là người tham gia giao kết không có đủ năng lực để xác lập giao dịch.

Ví dụ:

·         Người chưa thành niên xác lập hợp đồng vượt quá phạm vi pháp luật cho phép

·         Người mất năng lực hành vi dân sự tự mình giao kết hợp đồng

·         Người giao kết không có thẩm quyền đại diện cho cá nhân, tổ chức khác

Trong trường hợp này, vấn đề không nằm ở nội dung hợp đồng mà nằm ở khả năng pháp lý của chủ thể khi tạo lập quyền và nghĩa vụ.

Hợp đồng vô hiệu do vi phạm nguyên tắc tự nguyện

Sự tự nguyện là nguyên tắc quan trọng khi giao kết hợp đồng. Nếu một bên ký kết hợp đồng không xuất phát từ ý chí tự do thực sự, hợp đồng có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu.

Các trường hợp thường gặp gồm:

·         Bị nhầm lẫn về nội dung quan trọng của hợp đồng

·         Bị lừa dối bằng hành vi cung cấp thông tin sai sự thật

·         Bị đe dọa, cưỡng ép phải giao kết hợp đồng

Ví dụ, một bên che giấu thông tin quan trọng về tài sản nhằm khiến bên còn lại ký hợp đồng thì hợp đồng có thể bị xem xét vô hiệu do sự đồng ý được hình thành không đúng bản chất.

Hợp đồng vô hiệu do mục đích hoặc nội dung vi phạm pháp luật

Hợp đồng không được pháp luật bảo vệ nếu mục đích hoặc nội dung của hợp đồng trái với quy định bắt buộc.

Một số trường hợp:

·         Thỏa thuận thực hiện hành vi bị pháp luật cấm

·         Thỏa thuận nhằm che giấu hành vi trái pháp luật

·         Nội dung hợp đồng trái với chuẩn mực đạo đức xã hội

Ví dụ, các bên không thể sử dụng hợp đồng dân sự làm công cụ để hợp thức hóa một giao dịch bị pháp luật cấm.

Hợp đồng vô hiệu do giả tạo

Hợp đồng giả tạo là trường hợp các bên xác lập hợp đồng nhưng không nhằm tạo ra quyền và nghĩa vụ thực tế mà nhằm che giấu một giao dịch khác hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ với bên thứ ba.

Ví dụ:

·         Lập hợp đồng mua bán tài sản nhưng thực tế không có việc chuyển giao tài sản

·         Ghi nhận giá trị giao dịch không đúng để che giấu mục đích khác

Khi xác định có sự giả tạo, hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu theo quy định pháp luật.

Hợp đồng vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức

Một số loại hợp đồng bắt buộc phải được lập theo hình thức nhất định như bằng văn bản, công chứng hoặc chứng thực.

Nếu pháp luật yêu cầu một hình thức cụ thể nhưng các bên không tuân thủ, hợp đồng có thể bị vô hiệu.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, pháp luật vẫn có thể công nhận hiệu lực của giao dịch nếu các bên đã thực hiện phần lớn nghĩa vụ và đáp ứng điều kiện luật định.

Hợp đồng vô hiệu do đối tượng hoặc nội dung không thể thực hiện

Hợp đồng có thể bị vô hiệu khi đối tượng của hợp đồng không tồn tại hoặc không thể thực hiện được theo quy định pháp luật.

Ví dụ:

·         Cam kết chuyển giao tài sản không thuộc quyền sở hữu hoặc quyền định đoạt hợp pháp của bên giao kết

·         Thỏa thuận về một công việc không thể thực hiện trên thực tế

Một hợp đồng chỉ có thể tạo ra nghĩa vụ pháp lý khi đối tượng của nó xác định được và có khả năng thực hiện.

Hậu quả pháp lý khi hợp đồng bị vô hiệu là gì?

Khi hợp đồng bị tuyên vô hiệu, các hậu quả pháp lý cơ bản gồm:

·         Hợp đồng không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên từ thời điểm giao kết

·         Các bên phải khôi phục lại tình trạng ban đầu

·         Bên đã nhận tài sản, lợi ích từ hợp đồng phải hoàn trả cho bên còn lại

·         Bên có lỗi gây thiệt hại có thể phải bồi thường

Việc hợp đồng bị vô hiệu không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên ký kết mà còn có thể liên quan đến quyền lợi của bên thứ ba trong một số trường hợp.

Cần lưu ý gì để tránh hợp đồng bị vô hiệu?

Để hạn chế rủi ro hợp đồng bị vô hiệu, các bên nên:

·         Kiểm tra tư cách pháp lý và thẩm quyền của người ký hợp đồng

·         Đảm bảo nội dung hợp đồng không vi phạm điều cấm của pháp luật

·         Xác nhận sự tự nguyện khi giao kết

·         Kiểm tra quyền sở hữu, quyền sử dụng hoặc quyền định đoạt đối với tài sản liên quan

·         Tuân thủ đúng yêu cầu về hình thức của từng loại hợp đồng

Việc kiểm tra các điều kiện có hiệu lực trước khi ký kết giúp các bên giảm nguy cơ tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Hợp đồng bị vô hiệu khi không đáp ứng điều kiện có hiệu lực hoặc thuộc trường hợp vô hiệu theo quy định pháp luật. Vì vậy, khi giao kết hợp đồng, các bên cần xem xét đầy đủ về chủ thể, ý chí tự nguyện, nội dung, mục đích và hình thức để bảo đảm giá trị pháp lý của thỏa thuận.