Khi nào phải tuân thủ tiêu chuẩn công nghệ bắt buộc?

Vì vậy, việc một tài liệu mang tên “tiêu chuẩn” không đồng nghĩa mọi tổ chức, cá nhân đều đương nhiên phải tuân thủ. Muốn xác định nghĩa vụ bắt buộc, cần kiểm tra tiêu chuẩn đó có được cơ quan có thẩm quyền đưa vào quy chuẩn kỹ thuật hoặc viện dẫn trong văn bản quy phạm pháp luật áp dụng đối với chủ thể, sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ hay quá trình liên quan hay không.

Khi tiêu chuẩn được viện dẫn trong quy chuẩn kỹ thuật

Đây là trường hợp điển hình làm phát sinh nghĩa vụ bắt buộc. Luật quy định toàn bộ hoặc một phần của một tiêu chuẩn có thể được viện dẫn trong quy chuẩn kỹ thuật. Khi đó, phần được viện dẫn không còn chỉ mang ý nghĩa hướng dẫn tự nguyện mà trở thành yêu cầu phải đáp ứng trong phạm vi điều chỉnh của quy chuẩn.

Điểm cần chú ý là nghĩa vụ bắt buộc có thể chỉ giới hạn ở một phần của tiêu chuẩn. Chủ thể không nên mặc nhiên hiểu rằng cứ một tiêu chuẩn được nhắc đến thì toàn bộ nội dung của tiêu chuẩn đều bắt buộc. Cần đọc chính xác điều khoản viện dẫn để xác định phạm vi yêu cầu.

Quy chuẩn kỹ thuật có bản chất khác với tiêu chuẩn. Theo quy định hiện hành, quy chuẩn kỹ thuật được áp dụng bắt buộc và là cơ sở cho hoạt động đánh giá sự phù hợp. Vì thế, nếu sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình hoặc đối tượng của chủ thể thuộc phạm vi của một quy chuẩn kỹ thuật đang có hiệu lực thì các yêu cầu tương ứng của quy chuẩn phải được thực hiện.

Khi tiêu chuẩn được viện dẫn trong văn bản quy phạm pháp luật

Tiêu chuẩn cũng trở thành bắt buộc nếu được viện dẫn trực tiếp trong một văn bản quy phạm pháp luật. Cơ chế này áp dụng không chỉ đối với tiêu chuẩn quốc gia mà còn có thể áp dụng đối với tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực và tiêu chuẩn nước ngoài.

Trong trường hợp này, phải xác định đồng thời hai yếu tố: văn bản viện dẫn còn hiệu lực hay không và chủ thể có thuộc đối tượng, lĩnh vực hoặc phạm vi điều chỉnh của văn bản đó hay không.

Ví dụ, một tiêu chuẩn kỹ thuật được văn bản pháp luật viện dẫn đối với một nhóm sản phẩm cụ thể sẽ không vì thế trở thành nghĩa vụ chung cho mọi doanh nghiệp. Nghĩa vụ chỉ phát sinh đối với các chủ thể và đối tượng thuộc phạm vi mà quy định pháp luật xác lập.

Trường hợp tổ chức, cá nhân tự công bố tiêu chuẩn áp dụng

Cần phân biệt trường hợp pháp luật làm cho một tiêu chuẩn trở thành bắt buộc với trường hợp tổ chức, cá nhân tự công bố tiêu chuẩn áp dụng.

Luật hiện hành quy định tổ chức, cá nhân khi công bố tiêu chuẩn áp dụng cho sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ, quá trình, môi trường hoặc đối tượng khác phải bảo đảm đối tượng đó phù hợp với tiêu chuẩn đã công bố.

Như vậy, tiêu chuẩn được công bố có thể tạo ra trách nhiệm tuân thủ đối với chính tổ chức, cá nhân đã lựa chọn và công bố nó. Tuy nhiên, điều này khác với việc tiêu chuẩn đó trở thành một tiêu chuẩn bắt buộc áp dụng chung đối với mọi chủ thể trong xã hội.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng trong thực tế. Một bên là nghĩa vụ bắt buộc phát sinh từ quy chuẩn kỹ thuật hoặc văn bản quy phạm pháp luật; bên còn lại là trách nhiệm bảo đảm sự phù hợp với tiêu chuẩn mà chính tổ chức, cá nhân đã công bố áp dụng.

Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật không có cùng cơ chế áp dụng

Nhầm lẫn phổ biến nhất là xem “tiêu chuẩn” và “quy chuẩn kỹ thuật” đều có tính bắt buộc như nhau.

Theo Luật số 70/2025/QH15, tiêu chuẩn quốc gia được áp dụng trên cơ sở tự nguyện, trong khi quy chuẩn kỹ thuật được áp dụng bắt buộc. Tiêu chuẩn chỉ chuyển từ cơ chế tự nguyện sang bắt buộc trong những trường hợp luật xác định, nổi bật là khi toàn bộ hoặc một phần tiêu chuẩn được viện dẫn trong quy chuẩn kỹ thuật hoặc văn bản quy phạm pháp luật.

Do đó, không nên chỉ dựa vào tên, mã số hay lĩnh vực của một tiêu chuẩn để kết luận nghĩa vụ pháp lý. Yếu tố quyết định là căn cứ khiến tiêu chuẩn đó được áp dụng đối với chủ thể cụ thể.

Cách xác định một chủ thể có bắt buộc phải tuân thủ hay không

Khi gặp một yêu cầu về tiêu chuẩn công nghệ hoặc tiêu chuẩn kỹ thuật, trước hết cần xác định chính xác số hiệu và phiên bản của tiêu chuẩn. Sau đó, kiểm tra xem tiêu chuẩn được áp dụng tự nguyện, được chính tổ chức công bố áp dụng hay đã được viện dẫn trong quy chuẩn kỹ thuật hoặc văn bản quy phạm pháp luật.

Nếu có viện dẫn bắt buộc, cần đọc tiếp phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng và phần cụ thể của tiêu chuẩn được viện dẫn. Chỉ sau các bước này mới có thể kết luận nghĩa vụ tuân thủ của một doanh nghiệp, tổ chức hoặc cá nhân.

Đối với tiêu chuẩn quốc gia đã bị bãi bỏ nhưng đang được sử dụng trong hồ sơ, hợp đồng, dự án, thỏa thuận hoặc văn bản đã được phê duyệt, ký kết, Luật còn quy định tiêu chuẩn đó có thể tiếp tục được áp dụng cho đến khi có yêu cầu thay thế hoặc khi việc áp dụng không còn phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật, văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực.

Tóm lại, chủ thể phải tuân thủ tiêu chuẩn công nghệ bắt buộc khi toàn bộ hoặc phần liên quan của tiêu chuẩn đã được viện dẫn trong quy chuẩn kỹ thuật hoặc văn bản quy phạm pháp luật áp dụng đối với chính chủ thể và đối tượng liên quan. Tiêu chuẩn quốc gia thông thường vẫn dựa trên nguyên tắc tự nguyện; trong khi quy chuẩn kỹ thuật mang tính bắt buộc. Ngoài ra, khi tổ chức, cá nhân đã công bố một tiêu chuẩn áp dụng, họ phải bảo đảm đối tượng được công bố phù hợp với tiêu chuẩn đó.