Vai trò tiêu chuẩn và quy chuẩn trong pháp luật công nghệ

Theo Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn về nguyên tắc được áp dụng tự nguyện; một phần hoặc toàn bộ tiêu chuẩn có thể trở thành bắt buộc khi được viện dẫn trong văn bản quy phạm pháp luật hoặc quy chuẩn kỹ thuật. Ngược lại, quy chuẩn kỹ thuật được áp dụng bắt buộc trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và các hoạt động kinh tế - xã hội khác. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật năm 2025 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, vì vậy khi xác định nghĩa vụ cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành và quy chuẩn áp dụng cho từng lĩnh vực.

Tiêu chuẩn và quy chuẩn khác nhau thế nào về giá trị pháp lý?

Điểm quan trọng nhất là mức độ bắt buộc áp dụng.

Luật cũng quy định đánh giá sự phù hợp với tiêu chuẩn được thực hiện tự nguyện theo yêu cầu của tổ chức, cá nhân, trong khi đánh giá sự phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật được thực hiện bắt buộc theo yêu cầu quản lý nhà nước.

Vì vậy, câu hỏi pháp lý không nên chỉ là “công nghệ này có đáp ứng tiêu chuẩn hay không?”, mà phải là “tiêu chuẩn hoặc quy chuẩn nào đang được pháp luật, quy chuẩn, hợp đồng hoặc cơ chế công bố áp dụng làm căn cứ cho nghĩa vụ của chủ thể?”

Quy chuẩn kỹ thuật biến yêu cầu kỹ thuật thành nghĩa vụ pháp lý như thế nào?

Quy chuẩn kỹ thuật có tác động trực tiếp nhất đến nghĩa vụ pháp lý vì nó đặt ra các mức giới hạn hoặc yêu cầu mà đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh phải tuân thủ.

Trong hoạt động công nghệ, quy chuẩn có thể tác động đến nhiều lớp khác nhau như:

·         Sản phẩm hoặc thiết bị công nghệ

·         Quá trình sản xuất, vận hành hoặc bảo trì

·         Dịch vụ công nghệ

·         Yêu cầu về an toàn

·         Yêu cầu về môi trường

·         Các giới hạn kỹ thuật có thể kiểm tra và đánh giá

Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật phân biệt các loại quy chuẩn, trong đó có quy chuẩn về an toàn, môi trường, quá trình và dịch vụ. Điều này có ý nghĩa thực tế vì nghĩa vụ pháp lý không nhất thiết chỉ nằm ở bản thân sản phẩm công nghệ mà có thể nằm ở cách sản phẩm được sản xuất, vận hành, cung cấp hoặc sử dụng.

Cơ chế có thể hiểu theo chuỗi:

Quy chuẩn được ban hành → đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh → phát sinh nghĩa vụ tuân thủ → đánh giá sự phù hợp → xử lý nếu không đáp ứng

Do đó, một yêu cầu kỹ thuật chỉ thực sự trở thành nghĩa vụ pháp lý trực tiếp khi có căn cứ xác định quy chuẩn đó áp dụng cho đúng sản phẩm, dịch vụ, quá trình hoặc hoạt động đang được xem xét.

Tiêu chuẩn khi nào trở thành nghĩa vụ mà doanh nghiệp công nghệ phải thực hiện?

Không phải cứ có một TCVN, tiêu chuẩn quốc tế hay tiêu chuẩn kỹ thuật là doanh nghiệp mặc nhiên có nghĩa vụ pháp lý phải áp dụng.

Theo cơ chế của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn được áp dụng theo nguyên tắc tự nguyện. Tuy nhiên, tiêu chuẩn có thể trở thành bắt buộc khi được viện dẫn trong văn bản quy phạm pháp luật hoặc quy chuẩn kỹ thuật. Tiêu chuẩn cũng có thể tạo nghĩa vụ trong phạm vi tổ chức công bố tiêu chuẩn cơ sở hoặc khi chính chủ thể đưa tiêu chuẩn vào cam kết, quy trình hoặc yêu cầu áp dụng của mình.

Điều này tạo ra một điểm cần đặc biệt lưu ý trong hoạt động công nghệ:

Tính “tự nguyện” của tiêu chuẩn không đồng nghĩa với việc tiêu chuẩn luôn không có hậu quả pháp lý.

Ví dụ, nếu doanh nghiệp công bố một tiêu chuẩn áp dụng cho sản phẩm của mình, việc đánh giá chất lượng sau đó có thể dựa trên chính tiêu chuẩn đã công bố. Trong lĩnh vực chất lượng sản phẩm, hàng hóa, pháp luật còn yêu cầu nội dung tiêu chuẩn công bố áp dụng không được trái với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng.

Vì vậy, doanh nghiệp cần phân biệt:

1.    Tiêu chuẩn chỉ được tham khảo về mặt kỹ thuật

2.    Tiêu chuẩn được doanh nghiệp công bố áp dụng

3.    Tiêu chuẩn được hợp đồng hoặc quy trình nội bộ dẫn chiếu

4.    Tiêu chuẩn được pháp luật hoặc quy chuẩn viện dẫn

Bốn trường hợp này có thể dẫn đến những mức độ trách nhiệm khác nhau.

Nghĩa vụ pháp lý thường phát sinh ở những khâu nào của hoạt động công nghệ?

Ảnh hưởng của tiêu chuẩn và quy chuẩn không chỉ xuất hiện tại thời điểm đưa sản phẩm ra thị trường. Nghĩa vụ có thể trải dài theo vòng đời công nghệ.

Thiết kế và phát triển

Doanh nghiệp cần xác định các yêu cầu kỹ thuật hoặc giới hạn bắt buộc ngay từ giai đoạn thiết kế nếu sản phẩm thuộc phạm vi của quy chuẩn hoặc pháp luật chuyên ngành.

Điều này giúp tránh tình trạng sản phẩm hoàn thành về mặt kỹ thuật nhưng không đáp ứng điều kiện pháp lý để sản xuất, kinh doanh hoặc cung cấp dịch vụ.

Sản xuất và vận hành

Quy chuẩn có thể đặt ra yêu cầu đối với chính quá trình sản xuất, vận hành, bảo trì hoặc sử dụng. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ phải tạo ra một sản phẩm đạt yêu cầu mà còn phải duy trì quy trình phù hợp trong suốt hoạt động.

Đánh giá sự phù hợp

Đây là cơ chế biến yêu cầu kỹ thuật thành kết quả có thể kiểm chứng.

Tùy trường hợp, hoạt động đánh giá có thể liên quan đến thử nghiệm, giám định, chứng nhận hợp chuẩn hoặc hợp quy và công bố sự phù hợp. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa cũng sử dụng tiêu chuẩn công bố áp dụng và quy chuẩn kỹ thuật tương ứng làm cơ sở quản lý chất lượng.

Đưa sản phẩm hoặc dịch vụ ra thị trường

Đối với những đối tượng thuộc diện quản lý bằng quy chuẩn, việc không đáp ứng quy chuẩn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lưu thông, cung cấp hoặc tiếp tục sử dụng.

Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa nghiêm cấm sản xuất, nhập khẩu, mua bán, trao đổi hoặc tiếp thị sản phẩm, hàng hóa không bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật tương ứng; đồng thời quy định các biện pháp xử lý đối với sản phẩm, hàng hóa không phù hợp.

Không đạt tiêu chuẩn và không đạt quy chuẩn có hậu quả giống nhau không?

Không giống nhau.

Nếu một tiêu chuẩn chỉ được doanh nghiệp tham khảo tự nguyện, việc không đáp ứng tiêu chuẩn đó chưa đủ để kết luận rằng doanh nghiệp đã vi phạm pháp luật. Cần xác định tiêu chuẩn có trở thành yêu cầu bắt buộc thông qua pháp luật, quy chuẩn, công bố áp dụng hoặc một căn cứ ràng buộc khác hay chưa.

Ngược lại, nếu một quy chuẩn kỹ thuật bắt buộc áp dụng cho đối tượng cụ thể, việc không đáp ứng có thể trực tiếp dẫn tới tình trạng không phù hợp với yêu cầu pháp luật.

Trong lĩnh vực chất lượng sản phẩm, hàng hóa, pháp luật còn đặt ra nghĩa vụ khắc phục, ngừng sản xuất hoặc lưu thông trong những trường hợp nhất định, đồng thời có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường nếu hành vi vi phạm gây thiệt hại.

Do đó, cần tránh cách hiểu đơn giản rằng:

“Không đạt tiêu chuẩn = vi phạm pháp luật.”

Cách đánh giá đúng phải là:

“Không đạt yêu cầu nào, yêu cầu đó có căn cứ pháp lý nào, và căn cứ đó có bắt buộc đối với chủ thể hoặc đối tượng đang xét hay không?”

Doanh nghiệp công nghệ cần kiểm tra gì để xác định đúng nghĩa vụ?

Một quy trình kiểm tra pháp lý có thể bắt đầu từ năm câu hỏi:

1.    Đối tượng công nghệ là gì?

2.    Xác định đó là sản phẩm, hàng hóa, phần mềm, thiết bị, dịch vụ, quá trình hay một đối tượng khác

3.    Có quy chuẩn kỹ thuật nào trực tiếp áp dụng không?

4.    Kiểm tra đúng lĩnh vực, đúng đối tượng và đúng phạm vi áp dụng của quy chuẩn

5.    Có tiêu chuẩn nào được pháp luật hoặc quy chuẩn viện dẫn không?

6.    Nếu có, phần tiêu chuẩn được viện dẫn có thể trở thành yêu cầu bắt buộc tương ứng

7.    Doanh nghiệp có công bố tiêu chuẩn hoặc cam kết áp dụng tiêu chuẩn không?

8.    Nếu có, phải xem xét nghĩa vụ phát sinh từ nội dung đã công bố hoặc cam kết

9.    Có yêu cầu đánh giá sự phù hợp không?

10.  Xác định có cần thử nghiệm, chứng nhận, công bố hợp chuẩn hoặc hợp quy và duy trì hồ sơ chứng minh hay không

Cách tiếp cận này quan trọng hơn việc chỉ lập một danh sách tiêu chuẩn kỹ thuật, bởi nghĩa vụ pháp lý phụ thuộc vào mối quan hệ giữa tiêu chuẩn, quy chuẩn, văn bản pháp luật và đối tượng cụ thể.

Vì sao tiêu chuẩn và quy chuẩn ảnh hưởng trực tiếp đến rủi ro pháp lý của công nghệ?

Tiêu chuẩn và quy chuẩn tạo ra một “ngôn ngữ kỹ thuật” để cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức đánh giá sự phù hợp và các bên trong giao dịch có thể xác định một sản phẩm hoặc quá trình có đáp ứng yêu cầu hay không.

Từ đó, chúng có thể ảnh hưởng đến nhiều loại trách nhiệm:

·         Trách nhiệm tuân thủ điều kiện kỹ thuật

·         Trách nhiệm chứng minh sự phù hợp

·         Trách nhiệm công bố thông tin chính xác

·         Trách nhiệm khắc phục khi phát hiện không phù hợp

·         Trách nhiệm thu hồi hoặc ngừng cung cấp trong trường hợp pháp luật yêu cầu

·         Trách nhiệm bồi thường khi vi phạm gây thiệt hại

·         Trách nhiệm hành chính hoặc các trách nhiệm pháp lý khác tùy tính chất và mức độ vi phạm

Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật quy định hành vi vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ; nếu gây thiệt hại thì có thể phải bồi thường.

Vì vậy, trong quản trị công nghệ, việc theo dõi tiêu chuẩn và quy chuẩn không nên được xem thuần túy là công việc kỹ thuật. Đây còn là một phần của quản trị tuân thủ pháp lý.

Tiêu chuẩn và quy chuẩn có vai trò khác nhau nhưng liên kết chặt chẽ trong việc hình thành nghĩa vụ pháp lý. Quy chuẩn kỹ thuật là nguồn ràng buộc bắt buộc trực tiếp khi áp dụng cho đối tượng cụ thể; tiêu chuẩn về nguyên tắc tự nguyện nhưng có thể trở thành yêu cầu bắt buộc khi được pháp luật hoặc quy chuẩn viện dẫn, hoặc tạo nghĩa vụ thông qua cơ chế công bố và cam kết áp dụng.

Do đó, khi đánh giá một hoạt động công nghệ, không nên chỉ hỏi “tiêu chuẩn nào áp dụng”, mà phải xác định đầy đủ quy chuẩn nào bắt buộc, tiêu chuẩn nào được viện dẫn hoặc công bố, yêu cầu đánh giá sự phù hợp nào phát sinh và hậu quả pháp lý nào gắn với việc không đáp ứng. Đây là cách xác định nghĩa vụ pháp lý chính xác hơn và cũng là cơ sở để doanh nghiệp kiểm soát rủi ro tuân thủ trong toàn bộ vòng đời công nghệ.