Nguyên tắc pháp lý khi công nghệ thay đổi nhanh

Điểm xuất phát hợp lý là xác định bản chất của hành vi, quyền và lợi ích chịu tác động, sau đó tìm quy phạm và nguyên tắc đang điều chỉnh loại quan hệ đó. Khi thật sự không có quy phạm trực tiếp, pháp luật còn có những cơ chế xử lý khoảng trống. Ngược lại, khi vấn đề liên quan đến việc Nhà nước hạn chế quyền hoặc áp đặt chế tài, khoảng trống pháp luật không thể được tùy tiện lấp bằng suy luận bất lợi cho chủ thể.

Chưa có quy định riêng cho công nghệ không có nghĩa là chưa có giới hạn pháp lý

Pháp luật thường điều chỉnh quan hệ, quyền, nghĩa vụ và hậu quả của hành vi chứ không nhất thiết phải xây dựng một bộ quy tắc riêng cho từng công nghệ. Một phương thức kỹ thuật mới vì thế có thể rơi vào phạm vi của những quy định đã tồn tại nếu chức năng và hậu quả pháp lý của nó thuộc quan hệ mà các quy định đó điều chỉnh.

Chẳng hạn, câu hỏi pháp lý đối với một hệ thống tự động không chỉ là “luật đã quy định về hệ thống này chưa”, mà còn là hệ thống đang thực hiện việc gì: thu thập dữ liệu, giao kết hợp đồng, tạo nội dung, cung cấp dịch vụ, đưa ra quyết định ảnh hưởng đến người khác hay sử dụng tài sản thuộc quyền của chủ thể khác. Việc phân loại đúng quan hệ thường cho thấy một phần đáng kể giới hạn pháp lý đã tồn tại trước khi công nghệ xuất hiện.

Ở tầng hiến định, quyền con người và quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật. Khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013 đồng thời quy định việc hạn chế quyền chỉ có thể được thực hiện theo quy định của luật trong những trường hợp cần thiết vì các lý do được Hiến pháp xác định. Khoản 4 Điều 15 đặt thêm một ranh giới quan trọng: việc thực hiện quyền không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác.

Do đó, “chưa có luật riêng cho công nghệ X” và “không có giới hạn pháp lý đối với hành vi sử dụng công nghệ X” là hai nhận định rất khác nhau. Kết luận thứ hai chỉ có thể được đưa ra sau khi đã kiểm tra toàn bộ quan hệ pháp lý liên quan.

Với cá nhân và doanh nghiệp, quyền tự do luôn đi cùng ranh giới về quyền của người khác

Trong quan hệ dân sự, pháp luật Việt Nam thừa nhận quyền tự do, tự nguyện cam kết và thỏa thuận. Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định cam kết, thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội có hiệu lực đối với các bên. Bộ luật cũng yêu cầu cá nhân, pháp nhân xác lập và thực hiện quyền, nghĩa vụ một cách thiện chí, trung thực.

Điều này tạo không gian cho đổi mới công nghệ nhưng không tạo ra quyền hành động không giới hạn. Một doanh nghiệp có thể chưa gặp quy định cấm trực tiếp một mô hình kỹ thuật mới, song vẫn phải xem xét liệu cách triển khai đó có xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, vi phạm nghĩa vụ đã cam kết, vượt quá phạm vi quyền mà mình có hoặc trái với một quy định bắt buộc đang điều chỉnh quan hệ hay không.

Bởi vậy, mệnh đề thường được diễn đạt là “được làm những gì pháp luật không cấm” chỉ có giá trị khi đặt trong đúng bối cảnh. Nó không có nghĩa rằng bất kỳ hành vi nào chưa được mô tả thành một điều cấm cụ thể đều mặc nhiên an toàn về pháp lý. Quyền tự do của một chủ thể vẫn tồn tại trong cấu trúc gồm quyền của chủ thể khác, nghĩa vụ đã phát sinh, điều cấm của luật và các nguyên tắc pháp lý có liên quan.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng với công nghệ mới. Tốc độ đổi mới có thể làm tên gọi và phương thức kỹ thuật thay đổi rất nhanh, trong khi các giá trị pháp lý được bảo vệ — tài sản, danh dự, đời sống riêng tư, quyền hợp đồng hay lợi ích hợp pháp của người khác — không biến mất chỉ vì phương tiện xâm phạm chúng là mới.

Khi không có điều luật trực tiếp, pháp luật dân sự có cơ chế lấp khoảng trống

Khoảng trống quy phạm không đồng nghĩa với việc người áp dụng pháp luật được tự tạo ra quy tắc theo ý mình. Trong lĩnh vực dân sự, Bộ luật Dân sự đã quy định một trình tự xử lý tương đối rõ.

Khi các bên không có thỏa thuận và pháp luật không có quy định, tập quán có thể được xem xét nếu đáp ứng điều kiện luật định và không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Nếu không có tập quán phù hợp, Điều 6 Bộ luật Dân sự cho phép áp dụng quy định điều chỉnh một quan hệ dân sự tương tự. Khi cũng không thể áp dụng tương tự pháp luật, cơ sở tiếp theo là các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng.

Cơ chế này có ý nghĩa trực tiếp với những quan hệ phát sinh từ công nghệ mà nhà làm luật chưa dự liệu cụ thể. Thay vì hỏi duy nhất “có điều nào nói về công nghệ này không”, người giải quyết phải xác định bản chất pháp lý của quan hệ rồi xem hệ thống pháp luật đã điều chỉnh một quan hệ có tính chất tương tự hay chưa.

Pháp luật tố tụng dân sự còn thể hiện rõ hơn cách tiếp cận đó khi quy định Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự chỉ vì chưa có điều luật để áp dụng. Trong trường hợp này, việc giải quyết tiếp tục dựa trên các cơ chế mà Bộ luật Dân sự và Bộ luật Tố tụng dân sự cho phép.

Tuy nhiên, đây là cơ chế giải quyết khoảng trống trong phạm vi mà pháp luật cho phép. Không thể lấy khả năng áp dụng tương tự trong dân sự rồi suy rộng thành quyền tự do áp dụng tương tự ở mọi lĩnh vực pháp luật.

Cơ quan công quyền không thể coi sự im lặng của pháp luật là một thẩm quyền mới

Ranh giới cần được nhìn khác khi chủ thể thực hiện hành vi là cơ quan hoặc người có thẩm quyền nhà nước.

Đối với cá nhân và pháp nhân trong quan hệ dân sự, pháp luật dành một không gian đáng kể cho quyền tự do và tự định đoạt. Trong hoạt động công quyền, câu hỏi trung tâm lại là cơ quan đó có căn cứ và thẩm quyền pháp lý để thực hiện biện pháp hay không. Công nghệ mới không tự tạo thêm thẩm quyền cho cơ quan nhà nước.

Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng khi công nghệ được sử dụng để giám sát, hạn chế quyền, áp đặt nghĩa vụ hoặc đưa ra quyết định ảnh hưởng đến cá nhân. Một mục tiêu quản lý có thể chính đáng nhưng không vì thế mà mọi biện pháp kỹ thuật phục vụ mục tiêu đó tự động trở thành hợp pháp. Khi biện pháp dẫn đến hạn chế quyền con người hoặc quyền công dân, nguyên tắc tại Điều 14 Hiến pháp đòi hỏi phải xem xét căn cứ luật định và tính cần thiết của hạn chế.

Vì vậy, cùng một khoảng trống công nghệ có thể tạo ra hai cách đánh giá khác nhau. Với chủ thể tư, vấn đề thường là quyền tự do còn nằm trong giới hạn pháp luật hay đã xâm phạm một quyền hoặc nghĩa vụ khác. Với cơ quan công quyền, còn phải trả lời câu hỏi nền tảng hơn: cơ quan có quyền thực hiện biện pháp đó hay không.

Không được dùng khoảng trống pháp luật để tự tạo ra tội phạm hoặc hành vi bị xử phạt

Ranh giới nghiêm ngặt nhất xuất hiện khi hậu quả pháp lý là hình phạt hoặc xử phạt hành chính.

Điều 2 Bộ luật Hình sự năm 2015 xác lập cơ sở của trách nhiệm hình sự theo hướng chỉ người thực hiện một tội đã được Bộ luật Hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Nguyên tắc này ngăn việc chỉ vì một hành vi công nghệ có vẻ nguy hiểm hoặc đáng lên án mà suy diễn nó thành một tội danh chưa được luật quy định.

Pháp luật về xử lý vi phạm hành chính cũng đặt một giới hạn tương tự. Điều 3 Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định chỉ xử phạt khi có hành vi vi phạm hành chính do pháp luật quy định; người có thẩm quyền xử phạt còn có trách nhiệm chứng minh vi phạm.

Đây là điểm khiến việc xử lý khoảng trống pháp luật phải phân biệt theo loại hậu quả. Trong tranh chấp dân sự, pháp luật có thể cho phép sử dụng tập quán, tương tự pháp luật, nguyên tắc cơ bản, án lệ hoặc lẽ công bằng theo điều kiện nhất định. Nhưng không thể lấy một quy định về hành vi “gần giống” để tự tạo ra một tội phạm hoặc một căn cứ xử phạt mới.

Do đó, khi công nghệ phát sinh hành vi chưa được dự liệu, câu hỏi “hành vi này có trái với nguyên tắc pháp lý không?” và câu hỏi “có thể xử phạt hành vi này theo chế tài cụ thể không?” phải được tách riêng. Một hành vi có thể gây ra tranh chấp dân sự hoặc nghĩa vụ bồi thường mà chưa chắc đã đủ căn cứ để áp dụng một chế tài hành chính hay hình sự.

Xác định giới hạn hành vi bằng cách đi từ bản chất quan hệ đến hậu quả pháp lý

Trong thực tế, có thể kiểm tra một hành vi liên quan đến công nghệ mới theo một chuỗi lập luận thay vì tìm kiếm duy nhất một điều luật mang tên công nghệ đó.

Trước hết phải xác định hành vi thực tế và quan hệ pháp lý phát sinh. Công nghệ chỉ là phương tiện nếu vấn đề cốt lõi vẫn là giao kết hợp đồng, khai thác tài sản, sử dụng thông tin, gây thiệt hại hoặc tác động đến quyền của người khác.

Tiếp theo, cần kiểm tra các quy phạm hiện hành điều chỉnh quan hệ đó, bao gồm cả luật chung và quy định chuyên ngành có liên quan. Một quy định không nhắc đến tên công nghệ vẫn có thể áp dụng nếu đối tượng và hành vi thực tế thuộc phạm vi điều chỉnh của nó.

Nếu thật sự không có quy phạm trực tiếp trong một quan hệ dân sự, phải sử dụng đúng trình tự pháp luật cho phép đối với khoảng trống: thỏa thuận của các bên nếu hợp pháp, tập quán khi đủ điều kiện, quy phạm điều chỉnh quan hệ tương tự và, khi cần, các nguyên tắc cơ bản, án lệ hoặc lẽ công bằng.

Sau đó phải kiểm tra giới hạn quyền. Chủ thể không nên chỉ hỏi mình có quyền làm hay không, mà còn phải xác định hành vi có xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác hoặc vượt qua điều kiện mà pháp luật đặt ra cho việc thực hiện quyền hay không.

Cuối cùng, cần tách quyền thực hiện hành vi khỏi khả năng áp dụng chế tài. Nếu vấn đề là xử phạt hành chính hoặc trách nhiệm hình sự, yêu cầu về căn cứ pháp luật phải được kiểm tra riêng và chặt chẽ; không thể dùng suy luận tương tự chỉ để lấp chỗ trống của quy định về chế tài.

Cách tiếp cận này cũng giúp quản trị rủi ro khi công nghệ thay đổi nhanh. Thay vì dựa vào kết luận mong manh rằng “chưa thấy điều khoản cấm”, chủ thể có thể ghi nhận rõ mình đã xác định quan hệ pháp lý nào, căn cứ vào quyền nào, nghĩa vụ nào có thể phát sinh, quyền của ai có thể bị ảnh hưởng và loại trách nhiệm nào cần có căn cứ pháp lý riêng. Khi quy định chuyên biệt được ban hành sau đó, việc điều chỉnh hoạt động cũng dễ hơn vì logic tuân thủ đã được xây dựng từ bản chất hành vi chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào tên công nghệ.

Khi pháp luật chưa có quy định cụ thể cho một công nghệ mới, giới hạn hành vi không được xác định bằng sự im lặng của văn bản pháp luật. Điểm tựa phải là hệ thống pháp luật hiện hành: Hiến pháp, quy phạm điều chỉnh bản chất của quan hệ, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác, các nguyên tắc pháp lý và cơ chế xử lý khoảng trống mà pháp luật cho phép. Với quan hệ dân sự, hệ thống còn cung cấp các công cụ như tập quán, tương tự pháp luật, nguyên tắc cơ bản, án lệ và lẽ công bằng. Ngược lại, khi Nhà nước hạn chế quyền hoặc áp dụng chế tài hình sự, hành chính, yêu cầu về căn cứ luật định trở thành ranh giới không thể được thay thế chỉ bằng suy luận rằng hành vi mới “tương tự” một hành vi đã bị cấm.